Bu becerileri hobi ve sanatla ilgili tüm alanlarda kullanabilir ve hatasız bir biçimde cansız modellerden çizim uygulaması yapabilirsiniz.

NOKTA

Nokta tasarım oluşturmada 1. derecede önemli eleman olup diğerlerine başlangıç sağlar.

Tanımlar

Nokta: Boyutsuz, yer belirleyici bir işaret olan tasarım elemanıdır. Nokta açık, koyu, büyük, küçük, dağınık, planlı, yan yana gelerek çizgi, eşit aralıklarla kullanılan noktalar yüzey oluşturabilecek etkinlikte kullanılabilir.

Yüzey: Üzerinde iki boyutlu çalışmaya olanak veren her türlü alandır.

Biçim: Bir nesnenin görme ya da dokunma duyularıyla algılanabilmelerini sağlayan kendine özgü gerçekliğidir. Bir kürenin yuvarlaklığı ve küpün de köşeleri gibi her biçimin kendine özgülülüğü vardır. Biçim çizginin hareketinden doğar, iki boyutludur uzunluğu ve genişliği vardır, derinliği yoktur, kapalıdır. Biçim nesnelerin sınırını niteler.

Form: Dar anlamı ile form, bir yüzeyin sınırlanarak, ötekisinden ayrılmasıdır. Diğer bir tanımı ise bir bütünün karakteristik tüm özelliklerini taşıyan genel görünüştür. Form üç boyutlu anlatımdır.

Etüt: Tasarım sürecinde alanında ele alınan konuyu tüm ayrıntılarıyla inceleyerek gözlemlerini çizim teknikleriyle görselleştirmektir.

Noktanın Plastik (Görsel) Sanatlardaki Önemi

Plastik sanat; sözlük anlamı ile üç boyutlu anlatımı olan sanatların ismidir. Resim, heykel, mimari sanatları bu ad altında ele alınır.

Biçimlendirmenin ilk elemanı olan nokta, düzen içerisinde sözü bulunan bir elemandır. Noktanın yüzey üzerinde sayıları arttıkça etkileri de farklı olur. Tek başına durgunluğu ifade eden nokta çoğaltıldıkça giderek dinamizme, ritme ya da kargaşaya dönüşebilir. Noktalar yan yana geldiklerinde birbirleriyle ilişkiye girer. Bu bağlantı bazen çizgiselliğe bazen de lekeselliğe dönüşebilir. Noktanın yanına ikinci bir nokta geldiğinde kompozisyon ilkeleri başlar. Nokta bulunduğu yer ve çevreye göre noktadır. Evren içinde dünya noktadır. Nokta tek başına durağandır.

Resimsel anlatımda nokta; denge, hareketi durdurma ( nokta koyma ) vs. olarak kullanılır. Belli büyüklük ve küçüklükte noktalar, renk unsuru ile birlikte matematiksel sistemlerde düzenlenerek kullanıldığında optik bir takım anlatımlara olanak sağlar. Nokta diğer görsel anlatım öğeleri ile ilişkili olarak yeni anlatım olanakları verir. Noktaların, büyüklük küçüklük farkları, ışık ve renk değişiklikleri, yan yana gelişlerinde aralık ve sıralanış farklılıkları zengin görsel etkiler elde edilmesine olanak sağlar.

Yüzeyde sıklaşıp seyrekleşen noktalar açık koyu etkisi yaratır. Bir merkeze doğru sıklaşarak toplanan noktalar, birleşme ve toplanma; merkezden giderek uzaklaşan noktalar dağılma, patlama etkisi sağlar. Noktanın yüzeyde yön değiştirerek sıklaşıp seyrekleşmesi hareket etkisi gösterir.

Nokta ile Yapılmış Örnek Çalışmalar

Nokta ile Açık-Koyu, Obje Etüdü ve Yüzey Düzenleme Uygulaması

nokta ile serbest yüzey düzenlemeleri

Nokta çalışmasında kullanılacak malzemeler:

• Resim kâğıdı
• Kurşun kalem
• Silgi
• Cetvel
• Rapido veya farklı kalınlıkta gazlı kalemler.

Nokta İle Obje Etüdü Çalışması

1. 35 x 25 cm Bristol resim kâğıdına, Aşağıdaki ölçülere göre 6 tane 10×10 cm ölçülerinde kareler çiziniz.
   
2. İlk iki kare içine noktayı bazı yerlerde sık ve seyrek kullanarak yüzey içine araştırmalar yapınız.
   Noktalar sık kullanıldıklarında yüzeyde koyu etkisi, seyrek kullanıldıklarında yüzeyde açık etkisi verir.

3. Üçüncü kare içine obje etüdü yapmak için objenizi beyaz zemin üzerine yerleştiriniz.
4. Objeyi çok iyi gözlemleyerek kurşun kalemle çok hafif çizgi değerleriyle (fazla bastırmadan) objenin genel hatlarını çiziniz.
5. Işığın objeye geliş yönünü tespit ediniz.
6. Işığın obje üzerinde değerlerini (açık, orta ve koyu ton değerleri) kurşun kalemle hafif çizgilerle belirtiniz.
7. Işığın geliş yönüne göre rapido veya gazlı kalemlerle koyu bölgelerde noktayı sık, açık bölgelerde noktayı seyrek kullanınız.
   Noktalama yaparken kaleminizi kağıdınıza dik açıyla bastırınız.
   Hacim etkisi verirken gölgede kalan yerlerde noktayı sık kullanın, ışık alan yerlerde noktayı seyrek kullanınız.
   Açıktan koyuya geçişlerde noktanın seyrekliğini kademeli olarak sıklaştırarak sağlayınız.

8. Diğer üç kare içine kurşun kalemle fazla bastırmadan yüzeye serbest düzenlemeler yapınız.
   Serbest yüzey düzenlemesi için doğal, yapay objelerden ve temel geometrik formlardan yararlanabilirsiniz.
   Düzenleme yaparken kullanacağınız formları farklı büyüklüklerde kullanınız.
   Formları yerleştirirken arka ve ön plan ilişkisine dikkat ediniz. Formları bir diğerinin arkasında veya önünde kullanabilirsiniz.

9. Çizdiğiniz formlara bir yerden ışık geldiğini düşünerek nokta ile hacim etkisi veriniz.
   Hacim etkisi verirken gölgede kalan yerlerde noktayı sık kullanın, ışık alan yerlerde noktayı seyrek kullanınız.
   Açıktan koyuya geçişlerde noktanın seyrekliğini kademeli olarak sıklaştırarak sağlayınız.

10. Nokta ile yapmış olduğunuz serbest düzenlemelerden başarılı oldunuz birini seçiniz ve 25cmx35cm ölçüsündeki Bristol kağıdına 15×15 cm kare içine de tekrar özenle çalışınız.

ÇİZGİ

Tek başına yüzey ve hacim etkisi göstermeyen, bulunduğu yere göre ince uzun ve belli yollar izleyen görsel tasarım elemanıdır. Çizgi, bir noktanın verilen doğrultudaki uzantısıdır.

Çizginin Plastik (Görsel) Sanatlardaki Önemi

Konuşarak ifadede zorlandığımız zaman düşündüklerimizi bazen çizerek anlatma yoluna gideriz.

Çizgi sanatçının duygusunun bir anlatım aracıdır. Sanatçı çoğunlukla belli amaçlar için onu kullanır. Objelerin etrafı çizgi ile çizilmemiş olmasına karşın, objeyi kağıt üzerinde ifade ederken yapılan ilk şey objenin dış hattını çizgi ile çizmektir.

Tasarımda kullanılan çizgi niteliği; çizginin farklı kalınlıklarda ve ton değerleriyle kullanılması çalışmaya hareket ve dinamizm katar.

Çizgi tek başına kullanıldığında hacim etkisi vermez, bu nedenle tek boyutlu eleman olarak kabul edilse de tasarımda çizgi etkisi yapan her görüntü çizgidir.

Çizgi Biçimleri ve Çizgi Çeşitleri

• Düz çizgiler,
• Kalınlaşan, incelen çizgiler,
• Kavisli çizgiler,
• Kırık çizgiler,
• Hafif titreşimler gösteren çizgiler,
• Kesik çizgiler.

Düz Çizgi

Düz çizgiler hangi konumda kullanılırlarsa kullanılsınlar daima hareketsiz çizgilerdir. Göz hiçbir kırılmaya, dalgalanmaya, iniş çıkışa katılmadığı için durgunluk hissi uyandırır. Yatay çizgiler genişlik, dikey çizgiler yükseklik etkisi verir.

Eğri Çizgi (Kavisli Çizgi)

Eğri çizgiler her zaman hareketli çizgilerdir. Göz daima çizgiyi takip ettiği için sürekli çizginin hareketi yönünde bir dinamizm hissi uyandırır. Çizginin eğikliği arttıkça hareket duygusu buna paralel olarak artar.

Çizginin Psikolojik ve Karakteristik Etkileri

Aynı kalınlıkta ve sade bir çizgide özel bir duygululuk hali vardır.

Yukarıdaki çizgi ile kıyaslanırsa bu çizgi daha canlı ve hareketlidir. Çünkü daha çekici kavisleri vardır.

Kalemin kağıda yaptığı farklı basınç, ölçülü, kontrollü, bir yaşantı ve canlılığı simgeliyor.

Beraber hareket eden çizgiler aynı süreç içinde, birbiri ile kesişerek hareket ediyorlar. Bu durum onların canlılığını kısmen azaltıyor gibi gösteriyor. Bu nedenle çok fazla canlılık yok.

Burada çizgi sistemi titreşerek belli bir yönde ilerliyor.

Kuvvetli bir yön gösterir. Duygululuk hakim. Çok sesli müziğin kulağa hoş gelmesi gibi göze hoş gelir.

Duran, hareket eden, sertlik, yarı sertlik ve yarı hareketlilik duygusunu yansıtıyor.

Çizgi ile Yapılmış Örnek Çalışmalar

çizgi ile obje etüdü ve yüzey düzenlemeleri

Aşağıdaki işlemleri tamamladığınızda çizgi ile obje etüdü ve yüzey düzenlemeleri yapabileceksiniz.

Çizgi çalışmasında kullanılacak malzemeler:

• Resim kâğıdı
• Kurşun kalem
• Silgi
• Cetvel
• İğne uçlu pilot kalem veya rapido, farklı kalınlıkta gazlı kalemler.

1. 35 x 25 cm Bristol resim kâğıdına, aşağıdaki ölçülere göre 6 tane 10×10 cm ölçülerinde kareler çiziniz.
   
2. İlk iki kare içine kırık ve devamlı çizgilerle obje etüdü yapmak için objenizi beyaz zemin üzerine yerleştiriniz.
3. Objeyi çok iyi gözlemleyerek kurşun kalemle çok hafif çizgi değerleriyle (fazla bastırmadan) objenin genel hatlarını çiziniz.
4. Işığın objeye geliş yönünü tespit ediniz.
5. Işığın obje üzerinde değerlerini (açık, orta ve koyu ton değerleri) kurşun kalemle hafif çizgilerle belirtiniz.
6. Gölgede kalan kısımlarda çizginizi sık, ışık alan kısımlarda çizgi aralığını açarak kullanınız.
   Çizgiler sık kullanıldıklarında yüzeyde koyu etkisi, seyrek kullanıldıklarında yüzeyde açık etkisi verir.
   Açıktan koyuya geçişlerde çizginin seyrekliğini kademeli olarak sıklaştırarak sağlayınız.
   Çizgilerinizi objenin formuna uygun olarak kullanınız.
   Çalışmalarınıza uygun olarak bazı bölgelerde farklı çizgi kalınlıkları kullanabilirsiniz.

7. Üçüncü kare içine devamlı çizgilerle yüzey düzenlemesi için kurşun kalem ile araştırmanızı yapınız.
8. Hazırladığınız tasarımda ışık alanlarını ve buna bağlı olarak çizgilerinizin yönünü tespit ediniz.
9. Koyu bölgelerde çizgi aralığını daraltınız, açık bölgelerde çizgi aralığını seyreltiniz.
10. Dördüncü kare içine düz çizgilerle yüzey düzenlemesi için kurşun kalemle araştırmalar yapınız.
11. Hazırladığınız tasarımda ışık alanlarını ve buna bağlı olarak çizgilerinizin yönünü tespit ediniz.
12. Koyu bölgelerde çizgi aralığını daraltınız, açık bölgelerde çizgi aralığını seyreltiniz.
    Çizgilerinizin düz olması gereken durumlarda cetvel kullanabilirsiniz.
    Çalışmalarınıza uygun olarak bazı bölgelerde farklı çizgi kalınlıkları kullanabilirsiniz.
13. Son iki kare çizgi ile serbest yüzey düzenlemesi için kurşun kalemle araştırmalar yapınız.
14. Hazırladığınız tasarımda ışık alanlarını ve buna bağlı olarak çizgilerinizin yönünü tespit ediniz.
15. Çizgi ile yapmış olduğunuz serbest düzenlemelerden başarılı oldunuz birini seçiniz ve 25cmx35cm ölçüsündeki Bristol kağıdına 15×15 cm kare içine de tekrar özenle çalışınız.

NOKTA – ÇİZGİ

Tasarım öğelerinden nokta ve çizginin yüzey içinde birlikte kullanım olanakları ile ilgili örnek çalışmaları dikkatlice inceleyiniz.

Nokta ve çizginin birlikte aynı çalışmada kullanılmasında birinin diğerine göre yoğun kullanımında hangi öğenin ön plana çıktığına dikkat ediniz.

Çizgi ile yuvarlak biçim oluştuğunda noktayı çağrıştırdığını gözlemleyiniz.

Nokta ve çizginin birlikte kullanımında koyu bölgelerde her ikisinin aralıklarında kademeli olarak sıklaşma sağlandığına dikkat ediniz.

Nokta-Çizgi ile Yapılmış Örnek Çalışmalar

[See image gallery at www.hobidunyasi.web.tr] Nokta-Çizgi ile yapılacak çalışmada kullanılacak malzemeler:

• Resim kâğıdı
• Kurşun kalem
• Silgi
• Cetvel
• İğne uçlu pilot kalem veya rapido, farklı kalınlıkta gazlı kalemler

1. 35 x 25 cm Bristol resim kâğıdına, aşağıdaki ölçülere göre 3 tane 10×10 cm ölçülerinde kareler çiziniz.
   
   Çiziminizi cetvel ile yapınız.
2. Kareler içine kurşun kalemle araştırmalarınızı çiziniz.
3. Çalışmalarınızda nokta ve çizgi alanlarını tespit ediniz.
   Çalışmanızda ışığın yönünü tespit ediniz.
   Nokta-çizgiyi farklı kalınlıklarda kullanabilirsiniz.
   Nokta çalışırken kaleminizi dik tutmaya özen gösteriniz yan tuttuğunuzda nokta çizgiye dönüşecektir.
4. Koyu bölgelerde nokta-çizgiyi sık, açık bölgelerde seyrek kullanınız.
   Çalışmanızda hacim etkisi veren formlardan faydalanabilirsiniz.
   Hacim etkisi verirken nokta ve çizginin aralıklarını kademeli olarak sıklaştırınız.
   Çalışmanızda düz çizgiler için cetvel kullanınız.
   Farklı kalınlıkta çizgi ve farklı büyüklükte nokta kullanabilirsiniz.
5. Nokta-çizgi ile yapmış olduğunuz serbest düzenlemelerden başarılı oldunuz bir tanesini seçiniz ve 25cmx35cm ölçüsündeki Bristol kağıdına 15×15 cm kare içine de tekrar özenle çalışınız.

Nokta – Çizgi yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Nakış İşleme Malzeme Belirleme Adımları

• Tasarımınıza uygun kumaş seçin (Kullanım alanını göz önünde bulundurun)
• Ürüne ve kumaşa uygun iplik belirleyin (Kullanılacak kumaş kalınlığını ve ürünün kullanım alanını göz önünde bulundurun)
• İşleme yapmak için iğne, kasnak vb. yardımcı malzemeleri seçin (Kullanılacak kumaş kalınlığını göz önünde bulundurun)
• Süsleme yapmak için malzeme seçimi yapın (Tasarımınıza uygun pul, boncuk, kurt tırtıl ve inci seçimi yapın)

Nakışa başlamadan önce;

• Ürün işlemede kullanılan nakış tekniklerini araştırın
• Ürün ölçü ve oranları hakkında bilgi toplayın
• Nakışta kullanılan desen geçirme tekniklerini araştırın
• Deseni kumaşa geçirmede kullanılan araç gereçleri araştırın
• Nakışta kumaşı germe konusunda bilgi toplayın

Nakış İşlemede Kullanılan Nakış Teknikleri

• Basit Nakış İğne Teknikleri
• Türk İşi Tekniği
• Hesap İşi Tekniği
• Maraş İşi Tekniği
• Çin İğnesi Tekniği
• Aplike Tekniği
• Beyaz İş Tekniği
• Antep İşi Tekniği
• Blonya ve Astragan İşi Tekniği
• Kum İğnesi Tekniği
• Pul Boncuk Dikiş Tekniği

İşlemeli ürün hazırlanırken desenin ürüne ve nihayetinde de ürünün kullanılacağı yere olan oranı ölçülendirme yaparken büyük önem taşır. Kullanacağınız kumaşa veya ev tekstili ürününe desen geçirme işlemine başlarken bu ölçülendirmeyi göz önünde bulundurmalısınız.

Nakış Desen Geçirme Teknikleri

Deseni kumaşa geçirme, işlemenin güzelliği kadar önem taşır. Kumaşa düzgün olarak geçirilen bir desen düzgün işlenecektir. Kumaş cinsine ve işleme tekniğine uygun olarak deseni kumaş üzerine geçirme teknikleri şunlardır:

• Çizerek Desen Geçirme
• Işıklı Masa Kullanarak Desen Geçirme
• Desenin Tersini Çevirip Üstten Sürterek Desen Geçirme
• Kopya Kâğıdı ile Desen Geçirme
• Teyelleyerek Desen Geçirme
• Ütüleme Yolu ile Desen Geçirme
• Deseni Kumaş Altına Koyarak Desen Geçirme
• Sayarak Desen Geçirme
• Oyarak Desen Geçirme
• Delerek Desen Geçirme

Deseni Kumaşa Geçirmede Kullanılan Araç Gereçler

• Parşömen ve mulâj kâğıdı
• Kopya kâğıdı
• Kalemler (sert kalem (H), yumuşak kalem (B))
• Işıklı masa
• İşlenecek zemin
• İğne
• İplik
• Cetvel
• Mezür (plastik veya kumaştan esnek yapıda olanlarına mezura denir)

Nakışta Kumaşı Germe

Kumaşı Germenin Önemi

• Gerilen kumaş üzerinde nakış daha düzgün işlenir.
• İşlemenin daha kolay ve süratli işlenmesini sağlar.
• Kumaşın eller arasında kalarak yıpranmasını engeller.

Kullanılan Germe Araç Gereçleri

• Kasnak
• El kasnağı
• Makine kasnağı
• Vidalı kasnak
• Ayaklı kasnak ve masaya sıkıştırılan kasnak
• Gergef
• Karton
• Kâğıt

Kumaşı Germe Yöntemleri

• Kumaşı kâğıt ile germe
• Kumaşı kasnak ile germe
• Kumaşı gergef ile germe
• Kumaşı karton üzerine teyelleyerek germe (Maraş işi tekniğinde uygulanır.)

Aşağıdaki işlem basamaklarını uygulayarak tasarımınızda belirlediğiniz tekniğe uygun olarak ürünü işleyebileceksiniz.

Nakış İşleme Uygulama Adımları

• Tasarımınıza uygun işleme tekniğini seçin (İşleme tekniğine uygun desen olmasına dikkat edin)
• Örnek çalışması yapın (İşleme kumaşı ve ipliğin birbirine uygunluğunu, renk uyumunu görmek açısından yararlı olacaktır)
• Kumaşı hazırlanan kalıba uygun kesin (Kumaşın kenarlarının atmamasına dikkat edin)
• Kumaşın kenar sürfilesini yapın
• Kumaşın orta teyelini alın
• Deseni kumaşa geçirin (Desen geçirme tekniğini, kumaş ve uygulanacak teknik özelliğe göre seçin)
• Kumaşı kasnağa gerin (Tekniğe ve ürüne uygun olarak kumaşı en ve boy ipliklerine dikkat ederek gerin, Germe işlemini yaparken kumaşı verevinden kesinlikle çekmeyin, Kumaş inceyse kesinlikle kumaştan çekmeyiniz, kasnak bezlerinden tutarak gerin)
• Seçtiğiniz işleme tekniklerini uygulayın (İşleme tekniğini seçerken ürünü ve kullanım yerini göz önünde bulundurun)

İşlenmiş Ürünü Kullanıma Hazırlama

Nakışta Kullanılan Yardımcı İğneler ve Süsleyici Malzemeler

Nakışta kullanılan yardımcı iğneler yapılan ürüne, kullanılan tekniğe, desen özelliğine, kişisel zevke ve kullanım yerine göre seçilir ve uygulanır. Her tekniğin yardımcı iğnesi farklılık gösterir. Genellikle basit nakış iğne teknikleri hemen hemen her teknik içerisinde kullanılır.

Çeşitli ebatlarda ve şekillerde boncuk, pul, inci, stras, kurt, tırtıl gibi malzemeler yardımcı malzemelerdir. Ürünü süslemek için kullanılır.

Nakışta Kullanılan Kenar Temizleme Teknikleri

Nakış yapılan ürünün kenar temizliği, ürünü ve ürünün görünümünü tamamıyla etkiler. Bu açıdan işlemeye uygun olarak seçilen ve uygulanan kenar temizliği yöntemi, işlemenin güzelliğine anlam katacağından önemli bir işlem adımıdır.

Kenar temizliği; uygulanan işe, desen özelliğine, kumaş özelliğine, kullanılacak yere ve kişinin zevkine göre seçilmelidir.

Kenar Temizleme Teknikleri

• Köşe çevirerek
• Saçak bırakarak
• Püskül yaparak
• Makrame yaparak
• Rişliyö yaparak
• Aplike yaparak
• İğne oyası yaparak
• Tığ danteli yaparak
• Firkete ve mekik oyası dikerek
• Basit nakış iğneleri yaparak
• Maraş işi ile
• Makine nakışı yaparak

Ütüleme

İstenilmeyen kırışıklıkların giderilmesi, işlemenin net ve güzel görünmesi, kumaş dayanıklılığının sağlanması açısından bitmiş işlemenin mutlaka ütülenmesi gerekir. Ütü yaparken kumaş ham maddesinin özelliği, dokuma özelliği ve işleme tekniği göz önünde bulundurulmalıdır.

Kalite Kontrolü

Hataları tespit ederek üretilen ürünün standartlara uygunluğunu belirleyen uygulamadır. Kalite kontrol, ürün yapım aşamasında da uygulanmalıdır. Ürün tamamlandıktan sonra kalite kontrol yapılarak kullanıma hazır hale getirilmiş olur. Kalite kontrol yapılırken şu hususlara dikkat edilir:

• İşleme eksikliği
• İplikleri çekince sökülme
• Ürün ölçülerine uygunluğu
• Alt ve üst yüzeylerde iplik temizleme
• Oluşan lekeleri giderme

İşleme Yapılan Ürünün Kullanıma Hazırlanması (Son Aşama)

• Tasarladınız ürün üzerinde yardımcı iğne tekniklerini uygulayın (Desene ve tekniğe uygun yardımcı iğne tekniklerini seçmeye dikkat edin)
• Tasarımınıza uygun süsleme yapın (Tasarımınızın kullanım alanına uygun süsleme tekniğini seçin)
• Kenar temizliğini yapın (İşleme tekniğine ve ürünün kullanım alanına uygun kenar temizleme tekniği uygulayın)
• Ürünün ütüsünü yapın
• Kalite kontrolü yapın (Ürünün ölçülerine ve tekniğe uygunluğunu kontrol edin)

Hobi amaçlı nakış işleme yapmak için başlangıç aşamasında yukarıdaki genel bilgilere sahip olmak ile birlikte eğer ilk kez nakış yapacaksanız her adımı ve tekniği detaylı bir şekilde araştırıp basit ve deneme amaçlı uygulamalarla tecrübe kazanmanızda fayda vardır.

Nakış İşleme yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Tasarım Nedir?

Tasarım, zihinde canlandırılan biçimdir. Tasarım, hayal kurma, farklılıkları bulma, sorgulama, yaratıcı düşünme, eleştirel düşünme, akıl yürütme gibi süreçler ile oluşturulur.

Tasarım, bir şeyin Kullanım ihtiyaçlarına göre kullanılabilirliğini arttırmak için farklı bir bakış ile yapılan şekillendirmedir.

Nakışta, ürün, iplik, renk ve desen belirleme, kompozisyon hazırlama aşamalarında her zaman kendinizden bir şeyler katarak yeni ve özgün tasarımlar oluşturabilirsiniz.

Nakış İşleme Ürün Çeşitleri

Uygulandığı ürüne anlam veren işlemeler, geçmişten beri ihtiyacı karşılayan her türlü eşyada kullanılmıştır.

Örf, adet, gelenek ve görenek gibi sosyal kurallar işlemeler açısından oldukça önemlidir. Günümüzde de devam eden hediye verme, çeyiz hazırlama, sünnet, düğün, doğum gibi geleneklerle nakış işleme sanatı güncelliğini korumaktadır.

Nakışla yapılabilecek ürün seçenekleri çok çeşitlidir. Belirlenmiş standart ölçüleri olmadığı gibi yere, zamana, ihtiyaca, kişinin zevkine ve günün modasına göre ürün ölçüleri değişebilmektedir.

Her alanda kullanılabilen işlemeli ürünler şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Dekorasyonda kullanılan işlemeler
• Giyim ve aksesuar süslemede kullanılan işlemeler

Dekorasyonda Kullanılan İşlemeler

Ev ve mekan aksesuarlarıdır. Modaya, zevke ve kullanılan eşyaya göre istenilen ölçülerde hazırlanabilir.

Ev tekstilleri, günümüzde perdeden döşemeliğe ve örtülere, havludan çarşafa ve yastık kılıflarına, yer döşemelerine kadar uzanan, mutfak ve banyoda kullanılan tekstilleri de içeren geniş bir ürün yelpazesini kapsamaktadır.

Ev tekstili ürün çeşitlerini şu şekilde sınıflandırmak mümkündür:

• Oda takımları ( masa örtüleri, panolar, kırlentler, kılıflar, çeşitli örtüler, abajurlar, gazetelikler, seccadeler, sehpa takımları, perdeler vb.)
• Yatak takımları (yatak örtüleri, çarşaf ve etekler, yorgan yüzü ve çarşafları, yastık kılıfları, dolap örtüleri, bohçalar, şaseler, çocuk yatak takımları vb.)
• Banyo takımları (havlular, banyo örtü ve perdeleri, bornozlar, klozet takımları, dolap örtüleri vb. )
• Yemek takımları (masa örtüleri, Amerikan servisler, çay takımları, tepsi örtüleri, dolap örtüleri vb.)

Ürünlerin ölçüleri evin fiziki durumuna, günün modasına, kişinin zevkine ve ihtiyaca göre değişmektedir.

Giyim ve Aksesuar İşlemeleri

• Dış giyimde (gelinlikler, yerel kıyafetler, fantezi kıyafetler, etekler, pantolonlar, bluzlar, elbiseler, şortlar, çocuk giysileri vb.)
• İç giyimde (sabahlık, gecelik, iç çamaşırları, pijama, bebek iç giysileri vb.)
• Giyim aksesuarları (çanta, kemer, ayakkabı, broş, yaka çiçekleri, fular, şal, şapka, mendil, eşarp, kravat, kolye küpe, yaka ve manşet, namaz örtüleri, terlik vb.)

Desen Çiziminde Kullanılan Araç Gereçler

• Kurşun kalemler (sert (H), normal (HB) ve yumuşak (B))
• Kâğıtlar (resim kâğıdı, parşömen kâğıdı, karton vb.)
• Boyalar (guaj boya, kuru kalem)
• Fırça
• Silgi
• Pergel
• Cetvel
• Gönye

Desen Tasarımı İçin Faydalanılabilecek Kaynaklar

• Doğa (çiçek, ağaç, böcek gibi)
• Geometrik şekiller (üçgen, kare, daire gibi)
• Çizilmiş desenler, desen kitaplarından örnekler
• Eski Türk işlemeleri
• İşlenmiş ürünler
• Kumaş desenleri

Kompozisyon

Kompozisyon, bir eseri veya ürünü oluşturan parçaların bir düzen gösterecek biçimde bir araya getirilmesidir. Kompozisyonda en önemli unsur, parçaların bir bütün oluşturması, birbirine uyumsuz ve yabancı olmamasıdır.

Elde edilen motifin, bir bütün oluşturacak biçimde düzenlenmesinde uyum ve denge çok önemlidir. Motifi, ardı ardına, simetrik, asimetrik, bir noktadan çıkararak ya da geometrik biçimler içerisine yerleştirerek düzenleme yapılabilir. Kompozisyonda açıklık-koyuluk, denge, birlik gibi prensiplere dikkat edilmelidir.

Kalıp Hazırlama

Herhangi bir şeyin yapımında şekline uygun, birebir ölçüleriyle hazırlama işlemine kalıp hazırlama denir. Kalıp, yapılacak ürünün bitmiş halini görmek amacıyla yapılan ön hazırlıktır. Kullanılacak malzemelerin ziyanını önlemek için de gereklidir. Kalıp hazırlarken kâğıt üzerinde desen, kompozisyon ve kenar temizleme teknikleri kullanılır. Hazırlanan kalıp ürünün birebir ölçülerinde oluşturulur. İyi hazırlanmış bir kalıp iyi bir işin veya ürünün oluşturulmasında ilk aşamadır.

Kalıp hazırlanırken parşömen, mulaj, karton vb. kâğıtlar kullanılabilir.

Renk

Renk işlemeli ürünler için oldukça önemlidir. Renk seçimi ve uyumu doğru yapılmadığında kullanılan malzemelerin, desenin ve tekniğin uygulanışındaki ve nihai olarak elde edilen üründeki kaliteyi olumsuz yönde etkiler. İşlemelerde kullanılacak renkler seçilirken işlenecek kumaşın rengi ve ürünün kullanılacağı yerin göz önünde bulundurulması gerekir. İşlemeye başlamadan önce yapılacak ürüne, desene, tekniğe uygun olarak guaj boya ve renkli kuru kalem ile kalıp üzerinde renklendirme yapılır.

Kalıp Hazırlama İşlem Basamakları

• Yapacağınız ürünü tespit edin (Kullanım alanına, ihtiyaca ve zevkinize göre belirleyin)
• Desen araştırması yapın (Tasarladığınız ürüne uygun desen araştırın)
• Tasarladığınız ürünün ölçülerini belirleyin
• Kalıp malzemesini hazırlayın (Kalıbın tasarımınızla birebir ölçülerde olmasına dikkat edin)
• Desen çiziminde kullanacağınız araç gereci hazırlayın
• Kalıp üzerine deseninizi çizin (Desenin ürüne, kullanım alanına, uygulanacak tekniğe uygun olmasına dikkat edin)
  
• Kompozisyon oluşturun (Yuvarlak alanlarda şablon kullanın)
• Uygulanacak nakış teknikleri kalıp üzerine çizin
  
• Deseni renklendirin (Fona uygun renk seçmeye özen gösterin)
  

Malzeme İhtiyacı Belirleme

Nakış İşlemede Kullanılan Kumaşlar ve Diğer Zemin Malzemeleri

• Patiska
• Opal
• Keten
• Kanaviçe
• Etamin
• Goblen
• Çuval
• Tela
• Tafta
• Saten
• Saten düşes
• Atlas
• Şantuk
• Organze
• Yoryo şifon
• Tül
• Krep
• Krep demor
• Krep saten
• Jorjet
• Pazen
• Yöresel dokumalar
• Kadife
• Deri
• Güderi
• Suni deri

Kumaş Çeşitleri Resimli

[See image gallery at www.hobidunyasi.web.tr] Kumaş Türleri

Kumaşlar bitkisel, hayvansal veya kimyasal liflerden dokunan her türlü dokumalardır.

Bitkisel liflerden (pamuk, keten rafya) elde edilen dokumalar patiska, opal, keten, kanaviçe, etamin, goblen, saten vb. kumaşlardır.

Hayvansal liflerden (ipek, yün) elde edilen kumaşlar tela, tafta, saten, organze şifon gibi kumaşlardır.

Kimyasal liflerden (suni ipek, suni yün) elde edilen kumaşlara viskon, naylon gibi kumaşları örnek verebiliriz.

Kumaşların Özellikleri

Pamuk pek çok endüstride hammadde veya nihai ürün olarak kullanılır. İşlenmemiş pamuk lifleri, hafif sarımsı beyaz renktedir. Pamuk liflerinin esneme özelliği ipek ve yün liflerinden daha az olduğundan çabuk kırışır ve nemi daha az çeker. Pamuk aşınmaya ve sürtünmeye karşı çok dayanıklıdır. Pamuklu kumaşı yaktığımızda is bırakmadan süratle yanar. Yanık kâğıt kokusu verir ve az kül bırakır. Pamuklu kumaşlar ısıya dayanıklıdır, kaynatılabilir, kullanışlıdır.

Keten bitkisinin sap liflerinden elde edilen keten lifleri saman sarısı rengindedir. Sağlam, parlak görünüşlü ve kullanışlıdır. Çeşitli kalınlıkta dokunan keten kumaşlar yıkanmaya, ütülenmeye uygun olduklarından nakışlı ürün yapımında çok kullanılırlar.

İpek böceğinin kozasından elde edilen doğal ipek lifleri, sağlam parlak ve esnektir. Görünüşü güzel, kullanışlı ve yıkanmaya elverişlidir. Zor elde edildiği için pahalıdır. İpek lifleri yandığı zaman siyah ve az bir kül bırakır. Eriyormuş gibi parlak bir alevle yanar. Güneş altında uzun süre kalan ipek, sararır ve dayanıklılığı azalır.

Koyun ve tiftik keçisinden elde edilen yün lifleri, beyaz ve fildişi rengindedir. Liflerin esneme payı fazla olduğu için kırışmaz. Yün liflerinin ince ve uzun olanı tercih edilir. Ateşe tutulan yün lifleri, yanmış saç ve boynuz kokusu verir, siyah kömürümsü bir artık bırakır.

Birçok kimyasal maddenin birleşmesinden elde edilen kumaşlar, parlak görünümlü çok sağlam, nem çekmeyen, sürtünmeye ve çekmeye uygun olan bir liftir. Fazla ısıda yanar. Güneşten sararır. Kolay yıkanır. Çabuk kurur.

Nakış İşlemede Kullanılan İplikler

Uygulanacak nakış tekniğine ve kullanılan kumaşlara göre iplik türü farklılık gösterir. Nakışta kullanılacak ipliklerin, her yerinin aynı kalınlıkta, temiz, pürüzsüz, esnek, az bükümlü, sağlam ve parlak olması gerekir. İpliklerin boya vermeyen cinsten olmasına dikkat edilmelidir.

Nakış yapımında kullanılan ipliklerin bazıları şunlardır:

• Muline
• Pamukaki
• Kotonlar
• Merserize iplikler
• Kukalar
• Çamaşır ipeği
• İbrişim
• Kordone
• Floş
• Rafya
• Kordon
• Yün
• Orlon

İpliklerin Cinsleri ve Özellikleri

İplikler yapıldıkları lif özelliğine göre sınıflandırılabilir.

Bitkisel liflerden üretilen iplikler: Bazı kimyasal işlemlerden geçirildikten sonra işlenecek hale gelen pamuk lifleri, ancak bu yolla ipek gibi görünüşe sahip olur. Buna pamuk ipliklerinin ipekleştirilmesi denir. Merserize, pamukaki, muline, koton gibi nakış iplikleri bu yol ile yapılır. Keten iplikler, kukalar halinde satılır. İki kat ipliğin bükülmesinden meydana gelir. Az bükümlü, ince, sağlam ve parlak görünüşlüdür.

Hayvansal liflerden üretilen iplikler: İpek ipliklerin çeşitli renkleri ve bu renklerin tonları bulunur. Parlak, sağlam ve güzel görünüşlüdür. Renkleri solmadığı için nakış ve iç giyim süslemelerinde rahatlıkla kullanılır. Çamaşır ipeği, ibrişim, kordone, floş gibi ipliklerdir. Yün lifinde üretilen iplikler piyasada çeşitli renk ve kalınlıkta, normal ve az bükümlü olarak bulunmaktadır.

Kimyasal liflerden üretilen iplikler: Bu iplikler parlak, güzel görünüşlü ve çok bükümlüdür. Suni ipekten üretilen floş, az bükümlü, yumuşak ve parlak görüntülü, çeşitli renk ve tonları olan ve çileler halinde satılan ipliklerdir. Naylon iplikler, parlak ve çok bükümlüdür. Sağlam olmaları nedeniyle pul-boncuk dikiminde, oya ve dantellerin yapımında kullanılır. Çeşitli kalınlıklarda bobinler halinde satılmaktadır. Orlon, sentetik rafya, kordon ve şeritler de bu grup iplikler arasında yer alır.

Madensel liflerden üretilen iplikler: Madensel liflerden elde edilen iplikler sim sırma, ince şerit tellerdir. Sırma, altın, gümüş gibi madensel tellerin haddeden geçirilmesi ile inceltilerek tel haline getirilmesi ile elde edilir.

Sim, çok ince altın, gümüş ve madensel tellerin ince ipek veya pamuk iplikleri üzerine sarılması ile elde edilen ipliktir.

Madensel tellerin özel makinelerden geçirilerek 1 mm genişliğinde yassı şeritler haline getirilmesi ile ince şerit teller elde edilir. Bunlar altın ve gümüş olabildiği gibi gümüş üzerine altın, bakır üzerine gümüş kaplanarak da yapılmaktadır.

Sim, sırma ve çeşitli ipliklere karıştırılarak değişik kalınlıkta üretilen harçlar da işlemelerde kullanılmaktadır (kenar temizleme ve süsleyici olarak).

Nakış İşleme Ürün Yapımında Kullanılan Yardımcı ve Süsleyici Malzemeler

Ürün yapımında kumaş ve ipliklerin yanı sıra birçok yardımcı malzeme de kullanılmaktadır. Bunlar çeşitli iğneler, kasnaklar ve gergefler, kasnak bezleri, çeşitli makaslar, kalemler, ütü ve gereçleri, yüksükler, mekik, firkete, çeşitli kâğıtlar, süslemede kullanılan pul ve boncuklar, madensel liflerden yapılan süsleme malzemeleri, sim, sırma ve tel kırma gibi malzemelerdir.

İğneler: Baş, gövde ve uç olmak üzere üç kısımdan oluşur. İğneler numaralıdır. Numaralar büyüdükçe iğne incelir. Dikiş veya işleme yapılırken iğne uzunluk ve kalınlıklarının kumaş ve iplik kalınlığı ile orantılı olması gerekir. Kullanıldıkları yere göre şekillenmişlerdir. Dikiş iğneleri, toplu iğne, tel kırma iğnesi, sırma iğnesi (biz), triko iğnesi (şiş), kroşe iğnesi (tığ), file iğnesi, etamin iğnesi, ciğerdeldi iğnesi gibi çeşitleri vardır.

Kasnak ve gergef: Nakışın düzgün ve süratli işlenmesi için kumaşı germek gerekir. Kumaşın gergin durmasını sağlayan yardımcı malzemelerdir. Büyük işlemelerde işlenen yerin ezilip kirlenmemesi için gergef kullanılır.

Kasnak bezi: Kumaşın zedelenmesini ve kirlenmesini önlemek için kullanılır. Patiska, Amerikan bezi gibi sağlam kumaşlardan, dikdörtgen şeklinde yapılır.

Makaslar: Kullanıldıkları yere göre isim alır. Çelik olanı tercih edilmelidir. Nakış makası, terzi makası, sürfile makası gibi birçok çeşidi vardır.

Kalemler: Desen çiziminde kullanılan kalemler, sertlik derecelerine göre değişir.(A) yumuşak, (B) orta, (H)sert kalemlerdir.

Kâğıtlar: Desenin düzgün şekilde çizilmesi ve kumaşa geçirilmesi için çeşitli kâğıtlara ihtiyaç duyulur. Bunlar parşömen kâğıdı, mulâj kâğıdı, karbon kâğıdı, milimetrik kâğıt, gri mukavva, sarı karton, beyaz karton vb.dir.

Ütü ve gereçleri: Ütüler kumaşların yüzeylerinde net ve güzel bir görünüm sağlamak amacıyla kullanılan metal araçlardır. Ütüyle birlikte ütü masası, ütü bezi ve su kabına ihtiyaç vardır.

Pul boncuk ve diğer süsleyici malzemeler: İşlemelere güzel ve çekici bir görünüm kazandırmak amacıyla kullanılır. Bunlar yuvarlak boncuk, boru boncuk, plastik ve madeni pullar, stras (suni pırlanta benzeri taş) inci vb.dir.

Madensel liflerden yapılan gereçler: Sırma, sim, ince şerit teller ve harçlardır. Altın gümüş ve bakır tellerden yapılan bu gereçler ürün süslemede önemli yer tutar.

nakış işleme çanta

Nakış Desen Tasarımı yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Kompozisyon, parçaların amaca uygun olarak, çevresi ve kendi içinde uyumlu, dengeli, göze hoş gelen, estetik bir şekilde planlanması ve uygulanmasıdır. Kompozisyon bütün plastik sanat dallarında en önemli öğelerden biridir.

Göz ister resim, ister heykel, ister mimari yapı olsun bir sanat eserini algılarken anlamlı bir bütünü kavrar ki biz ancak o zaman o sanat eserinden haz alırız. Bütünü meydana getiren parçaların düzenlenmesinde uyum ve denge yoksa bütünü kavramada zorluk çekeriz. Örneğin; resimde, açık koyu değerlerin çizgiler ile yüzeylerin dengeli ve uyumlu olarak bir araya getirilmesiyle anlamlı bütüne ulaşılır.

Kompozisyonu oluştururken, konuya uygun olarak malzemeyi de dikkate alarak bir düşünceyi, bir hareketi gerçekleştirmek için önce zihinde hazırlanması ve oluşturulması gerekir. Zihinde oluşturulan tasarım kâğıt üzerinde çeşitli eskiz çalışmaları ve araştırmalar ile kişisel yaratıcılık da ilave edilerek tasarıma dönüştürülür. Tasarım kavramının temeli yaratıcılıktır. Var olan kalıpların ve alışkanlıkların dışına çıkmak, bilinmeyenlere doğru adım atmak, benimsenmiş düşünce çizgisini kırmak, yeni bir düşünce çizgisi ortaya koymak ve değişik çözüm önerileri getirmek yaratıcılığın temelidir.

Form

Dar anlamı ile form, bir yüzeyin sınırlanarak, ötekisinden ayrılmasıdır. Diğer bir tanımı ise bir bütünün karakteristik tüm özelliklerini taşıyan genel görünüşüdür. Doğada var olan her cismin ve varlığın geometrik bir formu vardır. Geometride, yüzeyler ve cisimler iki zıt uç arasında dizilmiştir. Bu iki zıt uç da; üçgen ve dairedir. Tüm şekiller bu iki zıt uçlar arasında uyumlu bir silsile takip eder.

İki Boyut

En ve boydan oluşmuş üçüncü boyutu olmayan elemanlara denir.

Kompozisyon Öğeleri

Kompozisyon birçok öğe ve ilkelerin bir arada kullanılması ile gerçekleşir. Kompozisyon öğeleri; çizgi, yön, biçim, ölçü, aralık, doku, renk, değer, hareket, ışık-gölgedir. Kompozisyon ilkelerinden yararlanılarak bir düzenleme yapılırken dikkate alınması gereken bazı öğeler vardır.

Önemli kompozisyonu düzenleme öğeleri:

• Yön
• Hareket
• Ölçü
• Aralık
• Hacim
• Zemin Biçim İlişkisi

Yön

Çizgiler veya üç boyutlu cisimler konumları ile bir takım yönler gösterir. Yatay ve dikey yönler arasında birçok ara konumda yön vardır. Yönleri birbirini kesen ve dik durumda olan çizgi ve biçimler zıt ve aykırı sayılır. Birbirine yakın uygunluk ve paralelde olanlar ise uygun durumda kabul edilir. Kompozisyon hazırlarken yönleri değiştirmek farklı ve güzel görüntüler oluştururken aynı zamanda kompozisyona dinamizm ve hareket de kazandırır.

Hareket

Hareket genellikle yöne bağlı olarak oluşur. Kompozisyonu oluşturan öğeler karşıtlık düzeni içinde farklı hareket etkisi yaratabilir.

Ölçü

Ölçü ve oran, görsel sanatlarda çok kullanılan bir kavramdır. İnsan genel olarak her şeyi kendisine göre ölçülendirir. Kendi değerinin ve ölçü bilincinin dışına taşan oranlar, insanı rahatsız eder. Buna göre ölçü; iki büyüklük arasındaki birimsel ilişkidir diyebiliriz. Tasarımda önemli olan biçimlerin amaca uygun olarak uyumlu ve dengeli ve estetik düzeni ortaya koyabilmesidir. Küçük ölçüler, görsel algıda uzaklık etkisi yaratır. Büyük ölçüler ise yakınlığı ifade eder.

Aralık

Tasarımda birbirine yakın aralıklar uygun, birbirinden uzak olanlar ise birbirleri arasında kopukluğa neden olur ve birliktelik göstermez. Yan yana olan aralıklar tekrar edilirse monotonluğu getirebilir. Bu sebeple form ve mekânlar arasında farklı büyüklükte aralıklar kullanılması kompozisyona hareket ve dinamizm getirir.

Hacim

Biçimlerin ve mekanların anlatımının üçüncü boyut kazanmasıdır. Resimde açık-koyu değerlerle hacim etkisi kazandırılır.

Zemin Biçim İlişkisi

Kompozisyonda biçimlerin yerleştirilmesi için bir zemin (yüzey: Üzerinde iki boyutlu çalışmaya olanak veren her tür alandır.) gereklidir. Biçimlerin yüzey üzerine yakın aralıklı ve aralıksız olarak düzenlemelerinde göz, biçimleri gruplayarak algılar. Göz, eksik biçimleri tamamlama eğiliminde olduğundan biçimleri zemin üzerine yerleştirirken dikkat edilmelidir. Koyu etkili zeminlerde açık renkte kullanılan biçimler boyutları küçükte olsalar daha ön planda görünür.

Tasarı İlkeleri

• Tekrar
• Uygunluk
• Zıtlık
• Koram (Hiyerarşi)
• Egemenlik
• Denge
• Birlik

Tekrar

Bir öğenin aynen ya da yakın değer olarak birden fazla kullanılması tekrarı meydana getirir.

Tekrar ilkesi 3 çeşittir:

1. Tam tekrar: Cisim ya da biçimlerin ölçü, biçim, renk, değer ve dokularının tam anlamı ile aynı olması ve bunların eşit aralıklarla aynı yönde kullanılmasıdır.
2. Tekrar: Cisim ya da biçimlerin ölçü, biçim, renk, değer ve dokularının tam anlamı ile aynı olması fakat aralık ya da yönlerinin farklı kullanılmasıdır.
3. Aralıklı tekrar: Birden fazla motif, biçim ya da cisim belirli aralıklarla birbiri ardınca kullanıldığında aralıklı tekrar oluşur.

Uygunluk

İki ya da üç boyutlu cisimler arasında ortak veya yaklaşık benzerliklerin bulunmasına uygunluk denir. Uygunluk biçim, ölçü, renk, değer, doku vb. yönlerden oluşur. Bunların biri ya da birkaçı bir arada olabilir.

Uygunluk, cisimlerin fiziksel yapılarında olabileceği gibi onların karakterinde, esinlendikleri anlamda ve hizmet beraberliklerinde de olabilir.

Uygunluk 4 farklı biçimde incelenebilir:

1. Fiziksel uygunluk
   Görünüşteki dış yapıdaki uygunluk: Tasarımı oluşturan öğelerin ölçü, biçim, değer, doku, yön ve aralıkları bakımından birbirlerine benzemesi fiziksel uygunluğu oluşturur.
2. Hizmet uygunluğu
   Verdiği hizmete göre uygunluk: Tasarımda aynı amaç için kullanılan formlar kendi içlerinde bağlantılıdır. Biçim yönünden farklı olsalar da aynı hizmet için birleştiklerinden uygundur. Örneğin;  sabunluk, diş fırçası kabı gibi.
3. Biçim uygunluğu
   Sahip olduğu biçime göre uygunluk: Bazı formlar birbirleri ile ilgileri olmadıkları halde, biçim yönünden benzerlik gösterebilirler.
4. Üslup uygunluğu
   Sahip olduklara üsluplara göre uygunluk: Tasarımda öğeler arasındaki yakınlık ve birlik, parça bütün arasındaki uygunluk üslup uygunluğu ile sağlanır. Örneğin; tasarımda geometrik formların hakimiyeti sağlanmışsa bu forma uymayan formun kullanılması düzenlemeyi bozar.

Zıtlık

Cisimler arasındaki herhangi bir bakımdan ortak ya da yakın nitelikler olmadığı taktirde bunlar arsında ilgi kurmak güçleşir. Her biri diğerine yabancı ve ilgisiz kalır. Böylece cisimler arasında bir birlik kurulmayınca uyuşmazlık ve kargaşalık göze çarpar.

I: Yönde zıtlık, II: değerde zıtlık, III: biçimde zıtlık, IV: dokuda zıtlık

Sanat açısından değerli görülen her yapıtta kuşkusuz çok iyi çözümlenmiş kontrast bir denge vardır. Bir şeyin değerlendirilmesinde karşıtlıklar daima ön plandadır. Zıtlıkta denge kurulması birçok şeyi çözümleyecektir. Zıtlık; biçim, renk, doku, değer, ölçü, yön, aralık vb. bakımlardan olabilir.

Koram (Hiyerarşi)

İki zıt ucu uygun kademelerde birbirine bağlayan köprüye koram denir. İki uç arasında bir düzen dâhilinde geçiş sağlayan bu düzenleme yardımıyla anlamlı ve güzel bir dizi ortaya çıkar. Eğer iki uç arasında ölçü farkı varsa, bir uçtan diğer uca doğru biçimler büyükten küçüğe doğru dizilmelidir.

Koramda hiç değişmeyen koşullar:

• İki uç arasındaki zıtlık
• Uçlar arasında düzenli bir kademelenme ( sıralanma)

Tasarıda 2 çeşit koram (hiyerarşi) vardır:

1. Eksensel koram: Biçimlerin düz ya da eğri bir eksen üzerinde dizilmesi ile oluşur (cezvelerin büyükten küçüğe dizilmesi).
2. Merkezsel koram: Birçok şekil koram oluşturacak biçimde birleştiklerinde, ortada bir merkez oluşuyorsa merkezsel koram olur. (Açılmış bir gül çiçeği)

Egemenlik

Bir kompozisyonda kullanılan öğelerden birinin ya da bir grubun diğer öğelere göre üstünlük sağlamasıdır. Egemenliğin en çok anlaşılan ve en çok kullanılan şekli ölçü egemenliğidir. Ayrıca değer, doku, renk vb. öğelerden de egemenlik sağlanabilir. İster ölçü, ister doku, isterse değer, ya da renk bakımından olsun, her türlü egemenlikte bir zıtlık bulunur. Böylece bir biçim ya da biçimler grubu diğerine hakim olabilir.

Denge

Denge; formda, renkte, harekette, açık-koyuda kendini gösterir. Bir düzenlemeye giren cisimlerin renkleri, değerleri, dokuları, yönleri, aralıkları ve ölçüleri birbirleri ile karşılaştırılınca, bu özellikler birbirleri ile tartılarak bir denge hissedilmek istenir ve aranır.

Bir çalışma üzerinde dengesizlik hissediliyorsa, dengesizliği meydana getiren bölümler, renk, ölçü, değer, aralık, yön vb. bakımlardan incelenerek dengenin kurulması sağlanır. Eğer bir düzenlemede dengesizlik göze batmıyorsa denge sağlanmış demektir.

asimetrik ve simetrik denge ile kompozisyon

Denge genellikle 2 türlüdür:

1. Simetrik denge: Düşey veya eğik bir eksen üzerinde öğelerin aynen tekrar etmesinden oluşur. Tasarımda fazla ilgi uyandırmaz.
2. Asimetrik denge: Tasarımda farklı görsel ağırlıktaki öğelerin serbest tarzda yerleştirilmesiyle oluşturulur. Tasarımda ilgi çekiciliği, hareketliliği ve dinamizmi artırır.

Birlik

Çeşitli cisimlerin ya da biçimlerin bir araya gelerek dengeli bir bütün oluşmaları ile birlik doğar. Birbirine zıt olan parçalar ile birlik meydana getirirken bir uyuşma ve düzen olmalıdır. Bir tasarımda kullanılan öğeler çok farklı olsa bile doku bakımından benzerlikleri var ise birlik sağlanabilir. Birliğin oluşması için önce denge gereklidir. İnsan vücudu birlik için çok güzel bir örnektir. Özellikleri farklı birçok organ bir arada uyum içinde çalışarak insan vücudunu oluşturur.

Yeni Formlar Üretme

Temel geometrik formlardan yola çıkarak farklı yöntemlerle var olandan farklı, kişiye ait yeni formlar oluşturmak kişinin yaratıcılık yönünü geliştirmektedir. Bu çalışmalar daha sonra farklı tasarımlar oluştururken sizin için temel oluşturacaktır.

İki Temel Formdan Yeni Formlar Üretme

Aşağıdaki uygulama faaliyetinde temel geometrik formları kullanarak yeni formlar oluşturulmuştur. Yeni formlar oluştururken tek bir yöntem kullanmak yerine üç farklı yöntem kullanılmıştır.

Eksilme: Temel geometrik formdan bir geometrik formun çıkarılmasıdır.

Eksiltme-artırma: Temel geometrik formdan bir geometrik formun çıkarılması, çıkarılan formun veya başka bir geometrik formun eklenmesidir.

Çizgi ile bölme: Temel geometrik formu serbest elle veya cetvel yardımıyla oluşturmak istediğiniz formu çizmek diğer kısımları çıkarmaktır.

Tasarı İlkeleri yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Ton

Objelerin ışıklı (aydınlık) kısımları ile gölgeli (karanlık) kısımları arasında kalan kısımları hassas bir geçişle birbirine bağlayan orta ton değerlerinin hepsine birden ton denir. Aynı rengin en açık ton değerinden en koyu ton değerine hassas geçiş sağlayarak götürme işine renk valörü denir.

Renk tonu, yukarıdaki objelerde görüldüğü gibi ışığın obje üzerindeki dağılımıyla oluşan bir dizi açık tonların gittikçe koyulaşan koyu bölgeler sayesinde oluşturulur.

Valör

Herhangi bir rengin en açık tonuyla en koyu tonu arasındaki bütün ton değerlerini kapsayan ton çubuğuna valör denir. Bir tondaki ışık-gölgelerin derecesinin getirdiği fark, renklerin içlerindeki siyah ve beyaz ile ilgilerinden doğan açık-koyu farklarına, değerlerine renklerin valörleri denir.

Form

Biçim, çizgi, renk ve açık-koyudan oluşmuş yüzeye form denir. Bunların hepsi bir biçim üzerinde bulunabilir veya bazıları bulunmayabilir. Form çeşitleri sınırsızdır olup simetrik, asimetrik, organik inorganik, kübik, doğal, yapay, durgun veya dinamik görünümler gösterir.

Kompozisyon

Kompozisyon, farklılıklar gösteren kavramsal ve görsel elemanların (nokta, çizgi, renk, doku, boyut, biçim, yüzey) bir bütün içerisinde estetik bir ilişkiyle denge oluşturmaya yönelik davranışlar ve faaliyetlerdir.

Kompozisyonda en önemli ilke, her şeyin bütüne ait ve uygun olması, hiçbir öğenin birbirine yabancı ve uygunsuz olmamasıdır. Kompozisyon bütünlüktür, bütünlük içinde çeşitliliktir.

Obje

Eni, boyu, yüksekliği olan, uzay boşluğunda bir yer işgal eden ve hacmi bulunan her nesneye obje adı verilir. Görsel sanatlar alanında ise obje; seçilen nesnenin ortaya çıkan görüntüsüne verilen isimdir.

Etüt

İnceleme, araştırma anlamına gelir. Örneğin, bir objenin etüdü demek o objenin görünen tüm özelliklerinin (biçim, yüzey, doku, renk, hacim vb.) ayrıntılı olarak birebir orijinale uygun olarak kağıt, tuval, kil vb. üzerine aktarılmasıdır.

Işık-Gölge

Işığın nesneler, objeler ve cisimler üzerinde yayılırken oluşturduğu açık orta-koyu ton (degrade) değerlerine ışık-gölge diyoruz.

Bir modelin tasarımında ve uygulamasında ana faktörlerden biri ışıktır. Modelin aldığı ışık bize onun düz, kıvrımlı, küresel, içbükey ya da başka bir formda olup olmadığını gösterir. Form ve rengi ışık-gölgenin var ettiği etkiler sayesinde görüp algılarız.

Çizim ya da resim sanatında kullanabileceğimiz 2 çeşit ışık kaynağı vardır:

1.Doğal Işık Kaynakları (Güneş veya Ay)

Doğal ışık paralel çizgiler halinde yayılır; yapay ışık merkezden çevreye doğru radyal olarak yayılır. Bu nedenle düşen gölgenin biçimi ışık kaynağının doğal ya da yapay oluşuna göre değişir.

2.Yapay Işık Kaynakları (Elektrik ışığı, gaz lambası, mum ışığı ve diğerleri)

Bu ışık kaynakları tek başına ya da birlikte kullanılabilir. Birlikte kullanımda model hem temel ışık kaynağı hem de başka bir tamamlayıcı (komplemanter) ışık kaynağı tarafından aydınlatılır.

Örneğin; modellerimizi pencere kenarına yerleştirirsek burada güneş ışığını (temel ışık) direkt olarak alacaktır. Daha sonra yansıtıcı levha ya da elektrik ışığı (tamamlayıcı ışık) kullanarak gölgeli kısımları yumuşatabiliriz.

Açık-Koyu

Işık, varlıkların her tarafını aynı ölçüde aydınlatmadığı için açık-koyu farkları meydana gelir. Örneğin aynı renkte olan bir eşyaya baktığımızda, ışığın geldiği yönde olan kısımların açık ve parlak olduğunu; gölgede kalan kısımların ise koyu ve sönük olduğunu görürüz. Açık koyu ile ışık gölge terimlerini birbirine karıştırmamak gerekir.

Işık, objeyi her noktadan aynı şiddetle aydınlatmadığı için; ışığın geliş yönüne yakın yüzeyler daha fazla ışık aldığından açık; ışığa uzak ve arkada kalan yüzeyler daha az ışık alacağından koyu görünürler. Resim dilinde buna açık-koyu denir.

Açık-koyu, bir rengin ışıktan gölgeye geçerken aldığı ton dereceleridir (valör). Yani herhangi bir rengin, ışıkta ne derece açık tonda ya da gölgede ne kadar koyu gözükeceği durumudur. Halbuki ışık-gölge, renkli resimde, soğuk ve sıcak renklerin kullanışı ile sıkı sıkıya ilgilidir. Örneğin ışıklar sarı ve turuncu, gölgeler ise koyu mavi ve mor renklerle anlatılır. Bir rengi ışıklı göstermek için, beyazla açmak yerine, sarı ya da turuncu renkleri karıştırmak gerekir. Gölgede göstermek için de, mavi ya da mor renklerle karıştırılmalıdır.

Aşağıdaki şekilde direkt ışığın oluşturduğu ton kontrastları ve yaygın ışığın oluşturduğu ton kontrastları arasındaki yumuşak ve giderek artan valör geçişleri gözlemlenebilmektedir.

Plastik Sanatlarda Açık-Koyu ve Işık-Gölgenin Önemi

Işık-gölge, açık–koyu kontrastları (zıtlıklar) ve ara değerleri resimde iki boyutlu yüzey üzerinde üç boyutluluğu (hacimsellik) ve derinliği göstermeye yarar. Bunlardan yararlanılarak yapılan çalışma objenin hacmini, objeler arasındaki uzaklığı ve diğer özellikleri mükemmel bir şekilde algılamamızı sağlar. Kullanılan malzeme ve teknikler resim sanatında ışık-gölge değerlerini ortaya çıkarır.

Heykelde ise heykeltıraş doğal ve yapay ışığı heykel üzerindeki etkisini düşünerek, heykeldeki girinti ve çıkıntıları planlar. Heykel üzerine yansıyan ışığın şiddeti izleyenler üzerinde farklı etkiler yaratır.

Mimaride estetik kaygıların yanı sıra doğal ve yapay ışığın etkisi dikkate alınır. Mimari yapıda dış formların planlaması yapılırken; kapı, pencere, çatı, girinti, çıkıntılar, süsleme unsurları üzerindeki ışığın bıraktığı açık-koyu ve ara değerleri önem taşır.

Deseni Gölgelemede Dikkat Edilecek Noktalar

Betimlemeye (tasvir) yönelik resimlerde, ışık-gölge tekniği üç boyutluluğu göstermeyi sağlar. Işık–gölge ile modelin hacim ve derinliği daha belirgin hale gelir.

Hazırlanan bir kompozisyonu çizerken, gölgelemede dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Çizim süresince sabit bir noktadan bakınız.
• Model üstüne düşen ışığın geliş yönüne dikkat ediniz.
• Işık modelin her yanını aynı derecede aydınlatmadığı için, ışık alan kısımlar daha aydınlık, ışık almayan kısımların gölgede kaldığı görülecektir.
• Işık yönüne göre modelde açık-koyu değerleri ve çok sayıda ara değerler vardır. Bu değerler çoğaldıkça model o denli hacim kazanır.
• Deseni gölgelerken en açık ton değerinden başlayarak en koyu ton değerine doğru gidiniz.

Ton Çubuğu

Bir rengin en açık ton değerinden en koyu ton değerine götürülürken meydana gelen renk valörüne ton çubuğu denir. Açıktan koyuya derecelendirilen griler skalası, olarak da tanımlanabilir.

Açık-Koyu ile Yüzey Düzenleme

Ölçü ve oran, görsel sanatlarda çok kullanılan bir kavramdır. Yüzey düzenlemesinde önemli olan biçimlerin amaca uygun olarak uyumlu ve dengeli ve estetik düzeni ortaya koyabilmesidir.

• Küçük ölçüler, görsel algıda uzaklık etkisi yaratır.
• Büyük ölçüler ise yakınlığı ifade eder.
• Tasarımda birbirine yakın aralıklar uygun, birbirinden uzak olanlar ise birbirleri arasında kopukluğa neden olur ve birliktelik göstermez.
• Yan yana olan aralıklar tekrar edilirse monotonluğu getirebilir.
• Bu sebeple form ve mekânlar arasında farklı büyüklükte aralıklar kullanılması düzenlemelerde hareket ve dinamizm getirir.
• Biçimlerin yüzey üzerine yakın aralıklı ve aralıksız olarak düzenlemelerinde göz, biçimleri gruplayarak algılar. Göz, eksik biçimleri tamamlama eğiliminde olduğundan biçimleri zemin üzerine yerleştirirken dikkat edilmelidir.
• Formları yerleştirirken arka ve ön plan ilişkisine dikkat edilmelidir.(Formlar bir diğerinin arkasında veya önünde kullanabilir).

Açık-Koyu, Işık-Gölgeye Göre Sanat Eserlerinin İncelenmesi

Malzeme Yönünden İnceleme

Açık-koyu, ışık-gölge çalışmalarında çeşitli malzemeler kullanılarak farklı etkiler yaratılır. Çizme ve boyama olarak kalem türleri (kurşun kalem, fırça, boya kalemleri vb.) mürekkep, sulu boya, guaj boya, yüzey olarak kağıt, karton, mukavva, tuval, kumaş vb. araç gereçler kullanılır.

Teknik Yönünden İnceleme

Farklı malzemelerle, malzemenin özelliğine göre farklı teknikler kullanılır. Kurşun kalem, pastel boya, sulu boya guaj boya, yağlı boya teknikleri gibi ışık-gölgeci teknikte hangi malzeme kullanılırsa kullanılsın ışık alan yerler ışık derecesine göre açık ve ara değerle, ışık almayan kısımlarda koyu değerlerle verilir.

Konu Yönünden İnceleme

Anlatılmak istenen düşünce ve şekiller ne olursa olsun her tür resimde açık-koyu, orta değerler mevcuttur. Işık-gölge tekniği doğal ya da yapay ışık kaynağına göre doğadan veya betimlemeye dayalı resimlerde kullanılır.

Soyut resimde doğal ya da yapay ışık kaynağı olmaksızın açık-koyu orta tonlar kullanılarak anlatılmak istenen konu anlatılır.

Form Yönünden İnceleme

Doğada var olan üç boyutlu formların resmini yaparken o formların boyutlu olarak algılanmasını sağlamak için ışık-gölge, açık-koyu ve orta değerlerden yararlanırız. Form üstüne yansıyan ışığın dağılışı ne kadar doğru kullanılırsa o formun üç boyutlu yapısının ve derinlik etkisinin o kadar gerçekçi olarak algılanmasını sağlayabiliriz.

Öz İçerik Yönünden İnceleme

Sanat eseri incelenirken biçim ve öz-içerik yönleri ile ele alınır. Biçim sanat eserinin görünen, algılanan dış gerçekliğidir. Sanat eserinin ön yapısıdır. Öz-içerik ise biçimin iletmeye çalıştığı anlamdır. Sanat eserinin arka yapısıdır. İki veya üç boyutlu tasarımlarda ışık-gölge, açık-koyu değerlerin etkili kullanımıyla güçlü anlatımlara ulaşabilir.

Açık-Koyu ve Işık-Gölge yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Renk Kontrastlıkları

Yalın Renk Kontrastı

Yedi renk karışımının en basitidir. Sarı, kırmızı, mavi ile en güçlü olarak anlatılır ve bu renklerden uzaklaştıkça yalın renk etkisinin gücü azalır. Bu katkısız yalın haldeki renklerin açık ve koyu değerleri de bu uyumda kullanılabilir.

Açık-Koyu Kontrastı

Kullandığımız bütün renkler açık ya da koyu olmak üzere iki değerde bulunur. Açık değerdeki renk ile koyu değerdeki renk yan yana getirildiğinde renklerin değerleri ortaya çıkar. Yani açık daha açık, koyu daha koyu görünür buna açık koyu kontrast denir.

Sıcak–Soğuk Kontrastı

Sıcak ve soğuk renkleri kullanarak yapılan uyumdur. Sıcak ve soğuk renklerin verdiği etkiler de göz önünde bulundurulmalıdır.

Tamamlayıcı Kontrast

Renk çemberi üzerindeki tamamlayıcı renklerle yapılır. Bu renkler çemberde tam karşılıklı düşen renklerdir. Renk çemberindeki karşılıklı renkler birbirlerinin tamamlayıcısıdır. Örn: sarı ile mor, kırmızı ile yeşil, mavi ile turuncu.

Bir rengin yaptığı etki tam karşıtı olan renkle dengelenir. Tamamlayıcı renk kontrastı yaparken iki noktaya dikkat etmek gerekir:

1. Birbirlerini tamamlaması istenilen iki rengin ışık güçleri eşit olmalıdır.
2. Birbirlerini tamamlaması istenen iki rengin beraberliklerinde bir renk uyuşması bulunmalıdır.

Yanıltıcı Kontrast

Herhangi bir rengin siyah, beyaz ve gri üzerindeki etkisiyle ilgilidir. Kullanılan renklerden birinin şiddeti yüksek tutularak yani kırmızı, gri-beyaz ve siyah üzerinde farklı etki yapar. Buna yanıltıcı kontrast denir.

• Gri, kırmızı fon üzerinde yeşilimtırak görünür.
• Gri, turuncu fon üzerinde mavi görünür.
• Gri, sarı fon üzerinde kırmızı-mor (macenta) görünür.
• Gri, mavi fon üzerinde turuncu görünür.
• Gri, mor fon üzerinde sarımtırak görünür.

Kalite Kontrast

Bir rengin en ışıklı tonundan başlayarak koyulaşmaya doğru götürülürken veya en koyu tonundan en açığa doğru getirilirken elde edilecek ara tonlar o rengin kalitesini oluşturur. Işık şiddeti yüksek renkle ışık şiddeti olmayan gri nüanslı renklerin bir arada kullanılmasına kalite kontrastı denir.

Miktar Kontrast

İki ya da daha çok renk lekeleri arasındaki orantı ile yapılır. Kullanılan renkler birbirinin diğerine oranı ile miktar kontrastı oluşur.

Renklerin Psikolojik Etkileri

Kırmızı: Canlılığı, hareketi, heyecanı temsil eder.

Sarı: Neşe, hareket verir. Sinir sistemini uyarır, kan dolaşımını rahatlatır. Olgunluk, bereket ve ışığı temsil eder.

Mor: Hüzün, korku, pişmanlık hissi uyandırır. Yalnızlıktan hoşlanan, topluma küs insanların rengidir.

Mavi: Sessizlik ve rahatlık verir. Dinlendirici ve sakinleştirici bir renktir. Denizin, rüyaların ve gençliğin rengidir.

Yeşil: Huzur vericidir. Yeniden doğuşun ve büyümenin sembolüdür.

Turuncu: Yaşama sevincinin ve eğlencenin resmidir.

Beyaz: Temizlik, saflık, ferahlık duygusu verir.

Siyah: Ağırlık, ciddiyet, tehlikeyi temsil eder.

Gri: Olgunluk, temkinli olma duygusu verir.

Fotoğraftan Renk Analizi Çalışmaları

Renklendirme yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Doğadaki varlıkların kendilerine özgü renkleri yoktur, renksizdirler. Bu nedenle varlıkların renklerini karanlıkta göremeyiz, ancak bir ışık kaynağının varlığında renkleri görebiliriz. Renk, yapay ya da doğal tüm objelerden yansıyarak gelen ışınların göz ile algılanarak hissedildiği bir görüntüdür. Renk, her insanda doğuştan var olan estetik kaygının en önemli öğelerinden biridir. Bu estetik kaygılar kalıtımsal olduğu gibi eğitim ile de ortaya çıkabilir. Her insan farklı bir dünya görüşüne ve ruh haline sahiptir. Farklı renklerden hoşlanıyor olmaları bu nedene bağlanabilir. İnsanların yaşadıkları olaylar karşısında renk seçimlerini farklılaştırdıkları görülmüştür. Ayrıca renklerin bireyin motivasyonunda katkı sağlayan önemli bir araç olduğu da bilinmektedir.

Bütün cisimler (objeler) aydınlatıldıkları zaman üç ana ışık rengini; koyu mavi, kırmızı ve yeşili alır. Bazı cisimler aldıkları tüm renkleri emerken bazıları da yansıtır. Birçok cisim ise ışığın bir kısmını emer, gerisini yansıtır. Bu fizik kuralı kısaca, “saydam olmayan tüm cisimlerin aydınlatıldıklarında aldıkları ışığın tümünü ya da bir bölümünü yansıtma özelliği vardır”, biçiminde özetlenebilir.

Renk İle İlgili Kavramlar

Renk Oluşumu

Gökyüzünde yağmur sonrasında olağanüstü bir renk kuşağı (gökkuşağı) görülür. Bunun nedeni yağmur damlalarının, prizma etkisi ile ışığı yansıtarak altı renge ayrıştırmasıdır. Fen bilgisi derslerinde yapılan deneylerde de görüldüğü gibi güneş ışığı bir prizmadan geçirilince altı renge ayrılır. Yedinci renk olarak sayılan mavi ile morun arasında bulunan lacivert ise mavinin bir tonu olduğu için ayrı bir renk olarak kabul edilmemelidir. Güneş ışınlarının meydana getirdiği bu altı rengi, yağmurdan sonra gökkuşağında da görebiliriz.

Fizikçi Isaac Newton gökkuşağı dediğimiz bu doğa olayını kendi evinde gerçekleştirmiş, karanlık bir odaya tek bir güneş ışığına eş ışığı bir prizmadan geçirerek güneş tayfı renklerine ayrıştırmayı başarmıştır. Bu renkler: Macenta, Kırmızı, Sarı, Yeşil, Siyan Mavisi, Koyu Mavidir.

Fizikçi Thomas Young, tayfın altı renginin birer ışığını bir perdede birbiri üzerine düşürerek beyaz ışığı elde etmiştir. Daha sonra renkli lambalarla yaptığı deneylerde uyguladığı eleme yöntemleriyle tayfın altı renginin yine aynı tayfta yer alan üç temel renge indirgenebileceğini göstermiştir. Sadece Kırmızı, Yeşil ve Koyu Mavi renklerle beyaz ışığın elde edilebileceğini bulmuştur.

Ayrıca bu üç rengi ikişer ikişer karıştırarak diğer üç rengi, yani Siyan Mavisi, Macenta kırmızısı ve Sarı renkleri elde edebileceğini anlamıştır. Bu deneyle birincil ve ikincil renkleri bulmuştur.

Birincil (ana) ışık renkleri: Kırmızı, Yeşil, Koyu Mavi

İkincil (ara) ışık renkleri: Ana ışık renklerinin ikişer ikişer karıştırılmalarıyla elde edilir.

Yeşil ışık + Kırmızı ışık = Sarı

Koyu Mavi + Yeşil ışık = Siyan Mavisi

Kırmızı ışık + Koyu mavi ışık = Macenta Kırmızısı

Siyan Mavisi: Bu renk orta yoğunlukta bir doğal maviye denktir.

Macenta Kırmızısı: Orta tonda mavimsi kırmızı bir renktir. Grafik sanatlarda ve matbaacılıkta kullanılan bir terimdir.

Görme

Göz tarafından algılanan ışık, retinada sinirsel sinyallere dönüştürülüp buradan optik sinir aracılığıyla beyine iletilir. Göz, üç temel birleştirici renk olan, kırmızı, yeşil ve maviye tepki verir ve beyin, diğer renkleri bu üç rengin farklı kombinasyonları olarak algılar.

Tayf

Tayf, başta güneş kaynaklı olan beyaz ışığın özel bir prizmadan geçirilerek renklerine ayrılmasıdır.

Prizmadan geçirilen beyaz ışın, temelde 7 renge ayrılır ancak bu renkler birbirine karışmış durumdadır. Bu renkleri daha iyi gözlemleyebilmek için tayf gözler denen bir alet kullanılır. Ortaya çıkan renkler mordan kırmızıya sıralanır.

Armoni

Armoni, renkler arasındaki ahenk ve uyum demektir.

Renk Armonisi Çeşitleri

Tek Renk Armonisi

Tek bir rengin açıklık ve koyuluk gibi ton (tram) değerleri arasındaki renklerin tercih edilmesiyle gerçekleştirilen renk armonisidir. Her zaman kabul görecek bir renk armonisi çeşidi olmakla birlikte oldukça durağan bir görünüme sahiptir, sakindir. Bu armonide tek bir rengin farklı tonları bir arada kullanılır. Bu da hem rengin duygusunun yoğun bir şekilde hissedilmesini hem de yumuşak geçişler yapılmasını sağlar.

Analog Renk Armonisi

Renk çemberinde birbirine komşu olan renklerin tercih edilmesiyle gerçekleştirilen renk armonisidir. Analog renkler yan yana geldiklerinde birbirlerinin güçlerini kırarlar ve yumuşak bir görünüm kazanırlar. Bu sayede gözü rahatsız etmeyecek yumuşak bir ahenk oluştururlar. Tıpkı doğada olduğu gibi yapraklara, çiçeklere ya da hayvanlara baktığınızda  analog renk armonisiyle ne kadar sık karşılaştığımızı fark edebilirsiniz.

Tamamlayıcı Renk Armonisi

Renk çemberinde birbirinin karşısında yer alan renklerin oluşturduğu armonidir. Bu renklere tamamlayıcı renkler denir. Aralarında çok yüksek kontrast vardır. İçinde renk taşıyan her hangi bir tasarımda, denge oluşturmak için, karşıt renkler kullanmak oldukça faydalıdır. Kırmızı ve yeşil, mor ve sarı; ya da karşılıklı iki renk bir araya geldiğinde birbirini dengeler. Bir duyguyu ön plana çıkarmak için belirli bir rengi tercih ederken, rengi tek başına kullandığınızda ortamdaki enerjinin bizi rahatsız ettiğini fark ederiz. Ortamda tamamlayıcı renge de yer vererek, ana rengin enerjisini dengeleyebiliriz.

Çapraz Tamamlayıcı Renk Armonisi

Renk çemberinde bir renkle birlikte, tamamlayıcı renginin (karşısındaki rengin) sağına ve soluna komşu olan renklerin birlikte kullanılması ile gerçekleştirilen renk armonisidir.

Oldukça güzel sonuçlar vermektedir.

Örneğin; sarı, kırmızı-mor ve mavi çapraz tamamlayıcı renk armonisi oluştururlar.

Üçlü Renk Armonisi

Renk çemberinde birbirine eşit uzaklıkta olan ve bir üçgen oluşturan 3 rengin birlikte kullanılmasıyla yaratılan renk armonisidir. Birbirine uyum içinde kullanılabilecek renkleri yaratmada en popüler armonidir.

Skala

İki rengin birbiriyle karışımından oluşan ışık derecelendirme çubuğuna skala denir.

Kontrast

Kontrast karşıt demektir. Açık-koyu, büyük-küçük vb. gibi.

Ton

Ton, rengin parlaklık derecesidir. Koyu mavi açık mavi farklılığı mavinin ışık derecesini belirler. Işığı az olan maviye koyu, ışığı fazla olan maviye açık denir.

Kromatik

Bir rengin en saf ve en kuvvetli haline kromatik denir. Rengin canlılığı arttıkça kuvveti artar.

Işık

Cisimleri görmeyi, renkleri ayırt etmeyi sağlayan fiziksel enerjidir.

Renk Perspektifi

Renklerin her birinin kendine göre ayrı derinlik ve genişlik görünüşleri vardır. Bu durum renk perspektifini meydana getirir. Örneğin; sıcak renklerin en dinamik rengi olan kırmızı renkte diğer renklere göre ileriye fırlama görünüşü fazladır. Bu durum onun diğer renklerden daha önde görünmesini sağlar. Soğuk renklerin en durgun rengi olan mavi renk ise insanda olduğundan daha uzaktaymış hissi uyandırır. Gerilere çekilme niteliği mevcuttur. Bundan dolayı sıcak ve soğuk renklerin yakın ve uzak görünme, cisimleri büyük, küçük ve geniş gösterme özellikleri vardır.

Ressamlar genellikle ön planlar için sıcak renkleri, arka planlar içinse soğuk renkleri kullanır. Ya da arka planları öne getirmek, yani öndeymiş gibi göstermek ve göze çarpmalarını sağlayabilmek için sıcak renkleri; ön planları geri atmak, itmek ve uzaktaymış gibi göstermek için de soğuk renkleri kullanırlar. Ya da tam tersine, ön planları geri atmak için soğuk renkleri, arka planları öne getirmek için de sıcak renkleri kullanırlar. Bunu, resmi boyarken istedikleri bölgelerin renklerine sıcak ya da soğuk renklerden bir miktar karıştırarak gerçekleştirirler.

Tıpkı saf renklerin saf olmayanlardan daha yakında görünmesi gibi kuvvetli renkler zayıf renkleri arka plana atar. Koyulukları aynı kuvvette olmasına rağmen kırmızı ve sarı renkler mavi renkten daha ileride görünürler. Yani sıcak renkler soğuk renklerden daha önde görünürler. Bu durum renklerin dalga boylarından meydana gelmektedir. Renk kırmızıdan maviye gittikçe etkisi azalır.

Renk çemberinde renkler perspektif özelliklerine göre şöyle sıralanır:

Kırmızı – Turuncu – Sarı – Yeşil – Mavi

Gri, yeşil ve mor renklerin böyle fonksiyonları yoktur. Oldukları gibi görünürler, uzaklık-yakınlık hissini doğurmazlar.

Renk Grupları

Ana Renkler

Ana renkler doğada saf olarak bulunan ve karışımla elde edilmeyen renklerdir. Bunlar kırmızı, sarı ve mavidir. Doğada gördüğümüz bütün renkler bu üç ana renkten oluşmuştur.

Sıcak-Soğuk Renkler

Serinlik etkisi veren deniz, orman ve gökyüzü gibi renkler soğuk, ısı ve ışık etkisi veren kırmızı, sarı ve turuncu ise sıcak renklerdir.

Nötr Renkler

Herhangi bir cisim güneş ışığından aldığı renkleri yansıtmayıp yutuyorsa o cismi siyah görürüz. Siyah ve beyaz rengi karıştırdığımızda gri renk ortaya çıkar. Siyah, beyaz ve gri renk sayılmaz. Bu üç renge nötr renkler denir. Ayrıca herhangi bir rengi açmak ya da koyulaştırmak için siyah ve beyaz nötr renkler kullanılır.

Renk Çemberi

Üç ana renk kırmızı, mavi, sarı merkez alınarak turuncu, yeşil ve morun ara renk olarak elde edilmesi ve kendi aralarında karıştırılarak ana ve ara renklerin gösterildiği dairesel yapıdır.

Renk yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.

Doğadaki tüm nesnelerin ve varlıkların görme, dokunma duyularımızla kavranabilen, iç yapılarının özelliklerini dışa vuran yüzeysel etkilerine “Doku” (Tekstür) denir.  Bu durum doğanın yapısal bir özelliğidir. Her varlığın karakteristik bir dış yapı oluşumu vardır. Canlıların ve nesnelerin dış görünüşlerindeki ayrıcalıklarını sağlayan dokusal yapı farklılıklarıdır. Doku yüzeylerin ayırt edilmesini sağlar.

Dokunun çıkış kaynağı doğadır. Tasarım yaparken dokuyu uygulayabilmek için doğayı ve canlıları çok iyi gözlemlemek, tanımak gerekir. Doğadaki canlıları yakından veya görsel kaynaklardan araştırarak gözlemleyebilirsiniz.

Dokular yüzeyleri oluşturur. Yüzey ne tipte olursa olsun parça ile bütün arasında birtakım temel bağlantılar bulunabilir. Doku, birbirine eş ya da birbirini tamamlayan birim biçimlerin belli sistemlerle yan yana gelmesinden oluşur.

Nesnelerin dış görünüşlerini sağlayan dokusal yapı karakterleridir. Karakterlerine göre gözlemlenerek resmedilen objelerin dokusal yapılarındaki birim biçimleri ve bunların oluşturdukları sistemlerden yaratıcılık kullanılarak yeni yorumlar elde edilebilir.

Yorumlarınızı oluştururken yaratıcı kişiliğinizle nokta-çizgi, açık-koyu ve renk uyumlarıyla sınırsız sayıda örnek yaratmanız ve çoğaltmanız mümkündür.

Dokuyu öğrenmekle nesnelere hacim kazandırmayı, açık-koyu ilişkisini ve renk uyumlarını da ekleyerek yeni anlatım biçimleri oluşturabilirsiniz.

Biçim

Bir nesnenin görme ya da dokunma duyularıyla algılanabilmesini sağlayan kendine özgü gerçekliğidir. Her biçimin kendine özgülüğü vardır. Bir kürenin yuvarlaklığı buna örnektir.

Biçim, çizginin hareketinden doğar. İki boyutludur, uzunluğu ve genişliği vardır. Biçim nesnelerin dış çizgileri bakımından niteliği olarak ta tanımlanır. Doğadaki her varlığın bir biçimi vardır. Genellikle, ana biçimler kendi içinde daha küçük biçimlere ayrılır. Örneğin; insan bedeninin tümü ana biçim olarak düşünülürse baş, eller, kollar vb. ayrı biçimlerdir. Ya da bir ağaç düşündüğümüzde, ağaç genel biçimdir. Gövdesi, dalları, meyveleri, yaprakları kendi içlerinde ayrı ayrı biçimlerdir.

Biçimler, doğal biçimler, geometrik biçimler olarak guruplanır. Doğal biçimlerin doğada pek çok çeşidi vardır. Biçim genellikle dış biçim olan görünüşle karşılaştırılır. Biçim; genel anlamda tüm nesnenin tümünü kapsar. Bir ağacın biçiminden, görünüşü, dış biçimi, iç anatomisi, yapısı, kısaca bütünü anlaşılır.

Birim Biçim

Doku, aynı yapı özelliğine sahip biçimlerin, hep aynı yönde hiç değişikliğe uğramadan tekrarlarla artmasından oluşur. Dokuyu oluşturan biçimlerin her birine birim biçim denir. Birim biçimler birbirine eş, birbirini tamamlayan ya da belli sistemlerle yan yana gelerek dokusal yüzeyleri oluştururlar.

Doğal dokularda dokuyu oluşturan birim biçimler matematiksel bir eşlik göstermeyerek, bir bütün içinde birbirlerini tamamlayarak yapısal sistemleri oluşturur. Örneğin ağaç dokuları, bal peteği dokusu buna örnek olarak gösterilebilir.

Dokusal yüzeylerin oluşumunu sağlayan birim biçimleri ve bunların yan yana geliş sistemleri daima farklılıklar gösterir. Bazen değişik objelerde birim biçimler benzer olsalar da işlevselleri ayrı ayrı olduğundan yan yana geliş sistemleri farklı olabilir. Yine birim biçimleri farklı olan objelerde birimlerin yan yana geliş sistemleri benzer olabilir.

Modül Birim

Modül, bir sistemde yapıyı oluşturan çeşitli elemanların, tamamen aynı, üst üste ya da yan yana gelerek bir bütünü oluşturabilmeleri için gerekli olan en küçük ortak ölçü birimidir.

Sistem

Sistem bir sonuç elde etmede uygulanan belli ilkelere dayalı yöntemler düzenidir. Örneğin, doku sistemi dediğimiz zaman, birim biçimlerin değişikliğe uğramadan tekrarlarla artmasından oluşan bir bütün; yani bir sistem bütünü anlaşılır. Bu sistem bütününü meydana getiren parçalardan birinin veya birkaçının değişimi (söz gelimi birim biçimlerdeki değişim) sistemin bütününü etkiler.

Strüktür

Eş ya da birbirleriyle bağlantılı, benzer formların, iki ya da üç boyutlu yüzey üzerinde, bir araya gelerek tekrarlanmasından oluşan iç yapıya strüktür denir.

Strüktür, nesne ya da varlığı yer çekimine karşı ayakta ve dengede tutan, iç yapının ölçüsel sistemi ve düzenidir. Farklı kuvvet, ağırlık ve gerilimlere direnç ve denge kazandıran şey ölçü tekrarlarına sahip iç yapı düzenidir. Strüktür, sistemsel tekrarları ile kendini doku olarak ifadelendirir. Strüktürün en önemli özelliklerinden biri; mekan yaratmasıdır. Mekana form yönünden birlik vermesidir. Strüktürde temel; “Birim” ilkesidir. Doğada bu birim ilkesine en iyi örnek arı peteğidir.

Doku Çeşitleri Nelerdir?

Bulundukları Yere Göre Dokular

• İç Doku (Nesnenin iç yapısının (strüktür) dokusu)
• Dış Doku (Nesnenin iç yapısının dışa vurumu, tekstür)

Oluşumları Yönünden Göre Dokular

• Doğal Dokular
  • Organik Dokular
  • İnorganik Dokular
• Geometrik Yapılı Dokular
• Kristal Yapılı Dokular
• Yapay Dokular
• Rölyef (Kabartma)

Duyulara Göre Dokular

• Dokunsal (Gerçek) Dokular
• Görsel Dokular

Anlatımları Yönünden Dokular

• Taklit Doku
• Buluş Doku

Doğal Dokular

Doğrudan dokunma duyumuza etki eden canlı, cansız tüm varlıkların gerçek dış yapılarına doğal doku denir. Doğadaki her varlığın kendine özgü doğal dokusu vardır. Çeşitli bitki, ağaç, ağaç kabukları, yaprak, çiçek, kozalak, taş, kaya ile hayvanların dış görünüşlerindeki yüzey oluşumları doğal dokulardır. Doğal dokular, birbirine benzeyen birbirlerini tamamlayan birim elemanlarının belli düzenlerle yan yana gelen tekrarlarıyla oluşmuştur. İşlevsellikle ilgilidir ve dış yapıyla iç yapı arasında uyum vardır.

Doğal dokular, genellikle zamana ve doğa koşullarına, dış etkenlere bağlı olarak yüzeysel görünüşlerinde değişime uğrarlar. Objenin esas yapısı bozulmadan dış yapısındaki görüntü başkalaşmasına güncel (aktüel) doku denir. Deri dokusunun zamanla değişmesi, bitkilerin yaşı ve doğa koşullarına göre değişimi, genel orman dokusunun mevsimine göre değişimi, hava koşullarına göre deniz yüzeyinde oluşan dalgalanmalar, suyun rüzgarla titreşimi gibi değişimler güncel dokulardır.

Doğadaki tüm dokular doğal dokulardır. Doğal dokularda kendi içlerinde yapısal ve görsel etkinlikler açısından büyük zıtlıklar taşır.

Organik Dokular

Tüm canlıların iç yapılarına bağlı dokular organik dokuları oluşturur. Organik dokuların temelinde yaşam, büyüme ve korunma gibi yaşamsal işlevler vardır. Hücreye dayalı dokulardır. Kelebek kanadı ya da yaprak dokusu gibi doğa elemanının öz yapısını yansıtır.

İnorganik Dokular

Cansız dediğimiz fiziksel, kimyasal yapılar inorganik dokuları oluşturur. Benzer atomların oluşturduğu düzen bütünlüğüdür.

Geometrik Yapılı Dokular

Bir geometrik yapıdan hareket edilerek değişik işlemlerle oluşur. Doğada görülebilecek arı peteği, örümcek ağı, çok yapraklı çiçeklerin geometrik sisteme dayalı dokusu gibi örnekler geometrik yapılı dokulardır.

Kristal Yapılı Dokular

Doğadaki kristalize yapılı kar, tuz, buz ve mineraller gibi varlıklarda bulunur.

Yapay Dokular

Yapay dokular, insanın bilgi, emek ve teknikle işleyerek estetik tasarım amacıyla yaptığı görsel yüzey değerlendirmesidir.

Yapay doku oluşturmada sonsuz sayıda birim biçim olanaklarından yararlanarak, yine birbirinden farklı tasarımlar gerçekleştirilebilir. Yapay doku, insan eliyle üretilen nesnelerin dokularıdır. Ancak çeşitli kullanım amaçları için imal edilmiş ürünlerin dokuları yapay olsalar da sanat ürünleri için konunun dışındadır. Örneğin, giysi olarak örülen kazağın dokusunun sanatla ilgisi yoktur. Dokuma ve örme tekniğinin olanakları ile estetik kaygılar taşıyan yeni doku tasarımları ise güzel sanatlar açısından yapay doku olarak değerlendirilir.

Yapay doku oluşturmada, birim elamanlarının yalınlığı, birim elemanlarının sistemleri ve çok yönlü çeşitlemelerle matematiksel düzenlemeler söz konusudur. Tuğla, beton demir, kağıt kumaş, gibi örnekler çoğaltılabilir.

Çeşitli resimleme teknikleri ile geometrik veya organik karakterli doku tasarımları yapılabileceği gibi değişik malzemelerin olanakları ile de rölyef doku düzenlemeleri yapılabilir.

Rölyef (Kabartma)

Taş, metal, ahşap, kil ya da alçı  vb. üzerinde bazı kısımları oyuk bazı kısımları kabartılı bırakılarak yapılmış sanat eserlerine Rölyef denir. Alçak kabartma ve yüksek kabartma olmak üzere iki çeşit rölyef tekniği vardır. Değişik malzemeler ile rölyef doku düzenlemeleri yapılabilir. Örneğin, kâğıt ya da mukavvayı keserek çıkıntılı ve girintili birim biçimlerin tekrarlarıyla oluşmuş bir doku yüzeyi elde edebileceği gibi, yine kâğıttan ya da çeşitli malzemelerden (kapak, düğme, kibrit vb.) oluşan birim biçimlerin tekrarlarıyla rölyef dokular yapılabilir. Düz kil yüzey üzerinde sert bir cisimle bastırılarak yapılacak izlerin (birim biçim) tekrarlarıyla veya ekleme olarak rölyef dokular oluşturulabilir.

Dokunsal (Gerçek) Doku

Gözle görülen ve aynı zamanda dokunulduğunda girinti-çıkıntıları, yumuşaklığı-sertliği, pürüzleri hissedilen dokulara Dokunsal (Gerçek) Dokular denir.

Doğal dokularda ve yapay dokularda da gerçek doku özelikleri vardır. Sert-yumuşak, sivri küt, pürüzlü-kaygan, girintili-çıkıntılı, sık-seyrek gibi özelikler dokunma duygusu ile anlaşılır.

Dokunsal doku, doğal ya da bir sanatçının ürettiği yapay doku da olabilir. Örneğin, yağlı boya tekniğiyle yapılmış resimde iki tür doku görülür. Birincisi sanatçının fırça darbeleriyle veya boyamayla açıklı-koyulu görüntülerle oluşturduğu dokudur. İkincisi ise kullanılan gereçlerin özeliklerinden kaynaklanan dokulardır. Söz gelimi, pütürlü bir yüzeye sahip olan tuval, mukavva gibi bir gereç veya boyanın tutkal gibi başka malzemelerle karıştırılarak sürüldüğünde kalın tabakalı doku yüzeyleri meydana getirilebilir.

Gerçek dokuların olduğu sanat dalı heykeldir. Heykeltıraşlar hem kullandıkları malzemenin (kil, mermer vb.) hem de hangi varlığın heykelini yapıyorlar ise onun dokusunu vurgularlar. Görsel algılamayla üç boyutluluk etkisi veren alnı, gözleri, burnu figürün varlığını, kütlesini ve boyutlu haliyle kavranmasını sağlarlar.

Görsel Doku

Gözle görülen ve algı yoluyla kavranan sanat malzemeleriyle iki boyutlu yüzey üzerinde (nokta-çizgi, açık-koyu ve renkle) yapılan dokulara Görsel Dokular denir. Gerçek dokular gibi etkiler yaparlar.

Görsel dokuların hacim etkisi, yüzeydeki girinti çıkıntıları sadece gözle algılanır, parmakla dokunulduğunda hissedilmez. Düz yüzey üzerinde görüntü olarak doku etkisi verir. Örneğin herhangi (üç boyutlu) bir cismin, iki boyutlu görüntüsünü kağıt üzerinde yaparken onun yüzeylerinin pürüzlülük derecesi bir takım taramalar ve noktalar yardımıyla belirtilir ki kağıt üzerinde resmedilen bu doku sadece görsel olarak algılanan yapay bir dokudur. Resme el ile dokunulduğunda, ele hiçbir zaman o cismin yüzeyinde gerçekte hissedilen doku etkisi gelmez.Gözle resme bakıldığında ise o cismin yüzeyindeki pürüzlülük derecesi oldukça iyi anlaşılır.

Ayrıca hareket etkisi sonucunda göz aldanması ile oluşan optik dokular vardır. Temelinde hareket ve biçim değiştirme vardır. Görsel anlatım dilinde çok etkili ve dikkat çekicidir. Dokusal yapıyı oluşturan birim biçimlerin matematik sistemlerle büyümesi–küçülmesi, giderek değişime uğraması, belli merkezlerde toplanması, dağılması ve döndürülmesi ile yüzeye optik hareket kazandırılabilir.

Belli sistemlerle yan yana gelerek dokusal yapıyı oluşturan birim biçimlerin benzer veya eş oluşu gözün, yüzey üzerinde belirli yerlerde takılmasını önleyerek gezinmesine neden olmaktadır. Matematik sistemle değişime uğratılan birim biçimlerin oluşturduğu dokusal yapıda göz, yan yana gelen birimler arasındaki farkı sezemediğinden farkı buluncaya kadar gezecektir. Doku düzeni içinde yan yana gelen birimler arasında fark yoksa ya da ayırt edilemeyecek kadar az bir fark varsa karşılaştırma yaparak değişikliği göz buluncaya kadar yüzey üzerinde gezinecektir. Optik dokuyu oluşturacak birim elemanın çok yalın olması ve gözü üzerinde alıkoyacak başka biçimlerin çağrıştırmaması optik hareketin sağlanmasında temel kuraldır.

Taklit Doku

Bir objeye bakarak gözleme ve etüde dayalı çalışılarak oluşturulan dokuya Taklit Doku denir.

Buluş Doku

Tasarımcının dokulu bir objeden yola çıkarak ya da tamamen kendi yaratıcı düşüncesini kullanarak bireysel anlatımı ile oluşturduğu özgün dokuya Buluş Doku denir. Tasarımda duygulara ve yaratma özgürlüğüne doku ile ulaşılır. Buluş dokular çeşitli amaçlar için kullanılabilir kaynaklardır.

Buluş dokuda yine görsel dokularda olduğu gibi nokta-çizgi, leke, açık-koyu ve renkle yeni tasarım öğeleri ile yapılır.

Doku nedir? yazısı ilk önce Hobi Dünyası üzerinde ortaya çıktı.