Açık-Koyu ve Işık-Gölge

Görme ışıkla başlar. Işık görsel nesnelerin bize yansımasını, dolayısı ile görmemizi sağlar. Çizilmek istenen nesnenin veya biçimin bir yüzeyde gerçekleşmesi, yansıtmış olduğu ışık değerlerinin doğru görülmesi ve doğru yerleştirilmesi ile mümkündür. Işık etüdü için doğa güzel bir öğretmendir. Doğal nesnelerin ışık değerleri ile etüt edilmesinde amaç; objeyi kağıtta tekrarlamak değil biçiminin, şeklinin, dokusal yapısını (parlaklığını matlığını ve planlarını) yansıtan ışık değerlerinin nasıl bir düzenle yerlerini aldıklarını görmek ve kişisel yorumlarla bütünleştirmektir.

Ton

Objelerin ışıklı (aydınlık) kısımları ile gölgeli (karanlık) kısımları arasında kalan kısımları hassas bir geçişle birbirine bağlayan orta ton değerlerinin hepsine birden ton denir. Aynı rengin en açık ton değerinden en koyu ton değerine hassas geçiş sağlayarak götürme işine renk valörü denir.

Renk tonu, yukarıdaki objelerde görüldüğü gibi ışığın obje üzerindeki dağılımıyla oluşan bir dizi açık tonların gittikçe koyulaşan koyu bölgeler sayesinde oluşturulur.

Valör

Herhangi bir rengin en açık tonuyla en koyu tonu arasındaki bütün ton değerlerini kapsayan ton çubuğuna valör denir. Bir tondaki ışık-gölgelerin derecesinin getirdiği fark, renklerin içlerindeki siyah ve beyaz ile ilgilerinden doğan açık-koyu farklarına, değerlerine renklerin valörleri denir.

Form

Biçim, çizgi, renk ve açık-koyudan oluşmuş yüzeye form denir. Bunların hepsi bir biçim üzerinde bulunabilir veya bazıları bulunmayabilir. Form çeşitleri sınırsızdır olup simetrik, asimetrik, organik inorganik, kübik, doğal, yapay, durgun veya dinamik görünümler gösterir.

Kompozisyon

Kompozisyon, farklılıklar gösteren kavramsal ve görsel elemanların (nokta, çizgi, renk, doku, boyut, biçim, yüzey) bir bütün içerisinde estetik bir ilişkiyle denge oluşturmaya yönelik davranışlar ve faaliyetlerdir.

Kompozisyonda en önemli ilke, her şeyin bütüne ait ve uygun olması, hiçbir öğenin birbirine yabancı ve uygunsuz olmamasıdır. Kompozisyon bütünlüktür, bütünlük içinde çeşitliliktir.

Obje

Eni, boyu, yüksekliği olan, uzay boşluğunda bir yer işgal eden ve hacmi bulunan her nesneye obje adı verilir. Görsel sanatlar alanında ise obje; seçilen nesnenin ortaya çıkan görüntüsüne verilen isimdir.

Etüt

İnceleme, araştırma anlamına gelir. Örneğin, bir objenin etüdü demek o objenin görünen tüm özelliklerinin (biçim, yüzey, doku, renk, hacim vb.) ayrıntılı olarak birebir orijinale uygun olarak kağıt, tuval, kil vb. üzerine aktarılmasıdır.

Işık-Gölge

Işığın nesneler, objeler ve cisimler üzerinde yayılırken oluşturduğu açık orta-koyu ton (degrade) değerlerine ışık-gölge diyoruz.

Bir modelin tasarımında ve uygulamasında ana faktörlerden biri ışıktır. Modelin aldığı ışık bize onun düz, kıvrımlı, küresel, içbükey ya da başka bir formda olup olmadığını gösterir. Form ve rengi ışık-gölgenin var ettiği etkiler sayesinde görüp algılarız.

Çizim ya da resim sanatında kullanabileceğimiz 2 çeşit ışık kaynağı vardır:

1.Doğal Işık Kaynakları (Güneş veya Ay)

Doğal ışık paralel çizgiler halinde yayılır; yapay ışık merkezden çevreye doğru radyal olarak yayılır. Bu nedenle düşen gölgenin biçimi ışık kaynağının doğal ya da yapay oluşuna göre değişir.

2.Yapay Işık Kaynakları (Elektrik ışığı, gaz lambası, mum ışığı ve diğerleri)

Bu ışık kaynakları tek başına ya da birlikte kullanılabilir. Birlikte kullanımda model hem temel ışık kaynağı hem de başka bir tamamlayıcı (komplemanter) ışık kaynağı tarafından aydınlatılır.

Örneğin; modellerimizi pencere kenarına yerleştirirsek burada güneş ışığını (temel ışık) direkt olarak alacaktır. Daha sonra yansıtıcı levha ya da elektrik ışığı (tamamlayıcı ışık) kullanarak gölgeli kısımları yumuşatabiliriz.

Açık-Koyu

Işık, varlıkların her tarafını aynı ölçüde aydınlatmadığı için açık-koyu farkları meydana gelir. Örneğin aynı renkte olan bir eşyaya baktığımızda, ışığın geldiği yönde olan kısımların açık ve parlak olduğunu; gölgede kalan kısımların ise koyu ve sönük olduğunu görürüz. Açık koyu ile ışık gölge terimlerini birbirine karıştırmamak gerekir.

Işık, objeyi her noktadan aynı şiddetle aydınlatmadığı için; ışığın geliş yönüne yakın yüzeyler daha fazla ışık aldığından açık; ışığa uzak ve arkada kalan yüzeyler daha az ışık alacağından koyu görünürler. Resim dilinde buna açık-koyu denir.

Açık-koyu, bir rengin ışıktan gölgeye geçerken aldığı ton dereceleridir (valör). Yani herhangi bir rengin, ışıkta ne derece açık tonda ya da gölgede ne kadar koyu gözükeceği durumudur. Halbuki ışık-gölge, renkli resimde, soğuk ve sıcak renklerin kullanışı ile sıkı sıkıya ilgilidir. Örneğin ışıklar sarı ve turuncu, gölgeler ise koyu mavi ve mor renklerle anlatılır. Bir rengi ışıklı göstermek için, beyazla açmak yerine, sarı ya da turuncu renkleri karıştırmak gerekir. Gölgede göstermek için de, mavi ya da mor renklerle karıştırılmalıdır.

Aşağıdaki şekilde direkt ışığın oluşturduğu ton kontrastları ve yaygın ışığın oluşturduğu ton kontrastları arasındaki yumuşak ve giderek artan valör geçişleri gözlemlenebilmektedir.

Plastik Sanatlarda Açık-Koyu ve Işık-Gölgenin Önemi

Işık-gölge, açık–koyu kontrastları (zıtlıklar) ve ara değerleri resimde iki boyutlu yüzey üzerinde üç boyutluluğu (hacimsellik) ve derinliği göstermeye yarar. Bunlardan yararlanılarak yapılan çalışma objenin hacmini, objeler arasındaki uzaklığı ve diğer özellikleri mükemmel bir şekilde algılamamızı sağlar. Kullanılan malzeme ve teknikler resim sanatında ışık-gölge değerlerini ortaya çıkarır.

Heykelde ise heykeltıraş doğal ve yapay ışığı heykel üzerindeki etkisini düşünerek, heykeldeki girinti ve çıkıntıları planlar. Heykel üzerine yansıyan ışığın şiddeti izleyenler üzerinde farklı etkiler yaratır.

Mimaride estetik kaygıların yanı sıra doğal ve yapay ışığın etkisi dikkate alınır. Mimari yapıda dış formların planlaması yapılırken; kapı, pencere, çatı, girinti, çıkıntılar, süsleme unsurları üzerindeki ışığın bıraktığı açık-koyu ve ara değerleri önem taşır.

Deseni Gölgelemede Dikkat Edilecek Noktalar

Betimlemeye (tasvir) yönelik resimlerde, ışık-gölge tekniği üç boyutluluğu göstermeyi sağlar. Işık–gölge ile modelin hacim ve derinliği daha belirgin hale gelir.

Hazırlanan bir kompozisyonu çizerken, gölgelemede dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Çizim süresince sabit bir noktadan bakınız.
• Model üstüne düşen ışığın geliş yönüne dikkat ediniz.
• Işık modelin her yanını aynı derecede aydınlatmadığı için, ışık alan kısımlar daha aydınlık, ışık almayan kısımların gölgede kaldığı görülecektir.
• Işık yönüne göre modelde açık-koyu değerleri ve çok sayıda ara değerler vardır. Bu değerler çoğaldıkça model o denli hacim kazanır.
• Deseni gölgelerken en açık ton değerinden başlayarak en koyu ton değerine doğru gidiniz.

Ton Çubuğu

Bir rengin en açık ton değerinden en koyu ton değerine götürülürken meydana gelen renk valörüne ton çubuğu denir. Açıktan koyuya derecelendirilen griler skalası, olarak da tanımlanabilir.

Açık-Koyu ile Yüzey Düzenleme

Ölçü ve oran, görsel sanatlarda çok kullanılan bir kavramdır. Yüzey düzenlemesinde önemli olan biçimlerin amaca uygun olarak uyumlu ve dengeli ve estetik düzeni ortaya koyabilmesidir.

• Küçük ölçüler, görsel algıda uzaklık etkisi yaratır.
• Büyük ölçüler ise yakınlığı ifade eder.
• Tasarımda birbirine yakın aralıklar uygun, birbirinden uzak olanlar ise birbirleri arasında kopukluğa neden olur ve birliktelik göstermez.
• Yan yana olan aralıklar tekrar edilirse monotonluğu getirebilir.
• Bu sebeple form ve mekânlar arasında farklı büyüklükte aralıklar kullanılması düzenlemelerde hareket ve dinamizm getirir.
• Biçimlerin yüzey üzerine yakın aralıklı ve aralıksız olarak düzenlemelerinde göz, biçimleri gruplayarak algılar. Göz, eksik biçimleri tamamlama eğiliminde olduğundan biçimleri zemin üzerine yerleştirirken dikkat edilmelidir.
• Formları yerleştirirken arka ve ön plan ilişkisine dikkat edilmelidir.(Formlar bir diğerinin arkasında veya önünde kullanabilir).

Açık-Koyu, Işık-Gölgeye Göre Sanat Eserlerinin İncelenmesi

Malzeme Yönünden İnceleme

Açık-koyu, ışık-gölge çalışmalarında çeşitli malzemeler kullanılarak farklı etkiler yaratılır. Çizme ve boyama olarak kalem türleri (kurşun kalem, fırça, boya kalemleri vb.) mürekkep, sulu boya, guaj boya, yüzey olarak kağıt, karton, mukavva, tuval, kumaş vb. araç gereçler kullanılır.

Teknik Yönünden İnceleme

Farklı malzemelerle, malzemenin özelliğine göre farklı teknikler kullanılır. Kurşun kalem, pastel boya, sulu boya guaj boya, yağlı boya teknikleri gibi ışık-gölgeci teknikte hangi malzeme kullanılırsa kullanılsın ışık alan yerler ışık derecesine göre açık ve ara değerle, ışık almayan kısımlarda koyu değerlerle verilir.

Konu Yönünden İnceleme

Anlatılmak istenen düşünce ve şekiller ne olursa olsun her tür resimde açık-koyu, orta değerler mevcuttur. Işık-gölge tekniği doğal ya da yapay ışık kaynağına göre doğadan veya betimlemeye dayalı resimlerde kullanılır.

Soyut resimde doğal ya da yapay ışık kaynağı olmaksızın açık-koyu orta tonlar kullanılarak anlatılmak istenen konu anlatılır.

Form Yönünden İnceleme

Doğada var olan üç boyutlu formların resmini yaparken o formların boyutlu olarak algılanmasını sağlamak için ışık-gölge, açık-koyu ve orta değerlerden yararlanırız. Form üstüne yansıyan ışığın dağılışı ne kadar doğru kullanılırsa o formun üç boyutlu yapısının ve derinlik etkisinin o kadar gerçekçi olarak algılanmasını sağlayabiliriz.

Öz İçerik Yönünden İnceleme

Sanat eseri incelenirken biçim ve öz-içerik yönleri ile ele alınır. Biçim sanat eserinin görünen, algılanan dış gerçekliğidir. Sanat eserinin ön yapısıdır. Öz-içerik ise biçimin iletmeye çalıştığı anlamdır. Sanat eserinin arka yapısıdır. İki veya üç boyutlu tasarımlarda ışık-gölge, açık-koyu değerlerin etkili kullanımıyla güçlü anlatımlara ulaşabilir.